AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Bey-Taşanzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 121 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Köprülüdür. Oranın emîri olan Hasan Bey bin Ahmed Bey’in mahdûmudur. Züamâdan ba’dehû ümerâdan olup İstanbul fethinden sonra vefât etdi. Diğer Kaya Paşazâde Ahmed Bey [379] bin Durmuş Bey bin Kaya Paşa da bu asrın ümerâsından olup 865 sâlinden sonra vefât etdi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Köprülüdür. Oranın emiri olan Hasan Bey'in oğludur; Hasan Bey de Ahmed Bey'in oğludur. Önce zeamet sahiplerinden, sonra beylerden oldu ve İstanbul'un fethinden sonra öldü. Aynı adı taşıyan bir başka bey, Kaya Paşa oğlu Durmuş Bey'in oğlu Kaya Paşazâde Ahmed Bey de bu yüzyılın beylerinden olup 865 [1460-61] yılından sonra öldü.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • Köprülü: Köprü kasabasından (bugünkü Vezirköprü)
  • emîr: bey, bir yerin yöneticisi
  • züamâ: zeamet sahipleri; geliri tımardan büyük dirlik tasarruf eden sipahiler
  • ümerâ: beyler, sancak beyleri
  • asır: yüzyıl

Köprü ve Taşanoğulları

Ahmed Bey'in memleketi Köprü, bugünkü Samsun'a bağlı Vezirköprü'dür; eski kayıtlarda Kedağra (Kedeğra) adıyla da geçer. XIV. yüzyılda Selçuklu düzeninin dağılmasıyla Samsun ve çevresinde birçok küçük beylik ortaya çıkmış, bunlardan Taşanoğulları Vezirköprü ile Havza arasındaki bölgeyi ellerinde tutmuşlardır. Taşanoğulları Beyliği II. Murad döneminde (1421-1451) Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Hüsameddin, eserin başka bir yerinde bu ailenin geçmişini ayrıntılı anlatır. Ailenin atası Emîr Celâleddîn Taşan Bey, Kedağra, Havza ve Merzifon taraflarına hâkim olmuş, bölgedeki Taşan Dağı onun adıyla anılmıştır. Torunu Taşan Bey ise amcası Umur Bey'in ölümü üzerine Kedağra emirliğini ele geçirmiş, Amasya hükümdarı Hacı Şâdgeldi Paşa'ya bağlı kalarak yerini korumuş ve 783 [1381] yılından sonra ölmüştür; oğlu Ahmed Bey'dir. Bu Ahmed Bey'in, maddedeki "Köprü emiri Hasan Bey bin Ahmed Bey" zincirindeki Ahmed Bey olması, yani maddenin sahibinin Taşan Bey'in torununun oğlu olması kuvvetle muhtemeldir; ancak Hüsameddin bu bağı açıkça kurmaz.

Ailenin Osmanlı'ya bağlanması kolay olmamıştır. Hüsameddin'in anlatımına göre 828 [1424-25] yılında Köprü'de "Koca Kayası" diye bilinen kalede oturan Taşanoğlu Haydar Bey, kalenin sağlamlığına ve erzakının bolluğuna güvenerek Rum beylerbeyi Yörgüç Paşa'ya boyun eğmemiştir. Yörgüç Paşa, Haydar Bey'in oğlu Kâsım Bey'i ve danışmanı Tayfur Bey'i kendi tarafına çekerek kaleyi savaşla almış, Haydar Bey'i Amasya'ya göndermiş, Kâsım ve Tayfur beylere de zeametler vermiştir. Yörgüç Paşa'nın biyografisinde de Kocakayası hâkimi Haydar Bey'in itaat altına alındığı kaydedilir. Maddenin sahibi Ahmed Bey'in önce zeamet sahibi olarak başlayıp sonra beyliğe yükselmesi, ailenin bu boyun eğişten sonra Osmanlı dirlik düzeni içinde yerini aldığını gösterir.

Kaya Paşazâde Ahmed Bey

Maddenin sonunda adı geçen ikinci Ahmed Bey, Amasya'nın başka bir eski ailesine, Kaya Paşazâdelere mensuptur. Hüsameddin bu aileyi Selçuklu döneminde Amasya'yı yöneten Beylerbeyi Seyfeddîn Torumtay'a bağlar ve Kaya Paşa'yı "Torumtayoğlu" diye anar. Aynı yerdeki başka bir kayda göre Kaya Paşa'nın oğlu Durak Bey, Çelebi Sultan Mehmed ile II. Murad'ın tanınmış beylerinden olup 831 [1427-28] yılından sonra ölmüş; Durak Bey'in oğlu Durmuş Bey'in oğlu Durak Çelebi ise Torumtay ve Kaya Paşa Hamamı vakıflarına mütevelli olmuştur. Bu kayıtlar karşılaştırıldığında, maddede "Durmuş Bey bin Kaya Paşa" diye verilen zincirde Durak Bey kuşağının atlanmış olması kuvvetle muhtemeldir; bu durumda Ahmed Bey, Kaya Paşa'nın oğlu değil torununun oğlu ve Durak Çelebi'nin kardeşi olur. Ailenin Torumtay ve Kaya Paşa vakıflarının mütevelliliğini yüzyıllarca elinde tuttuğu, XVII. yüzyılda bile "Torumtay mütevellisi Kaya Paşazâde Dursun Bey"in adının geçmesinden bellidir.

İki Ahmed Bey hakkında da Hüsameddin dışındaki kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

6. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.