[409] Amasyalıdır. İstanbul’da Fâtih civârında mahallesi ve câmii olan Amasyalı Çıkrıkçı Kemâleddîn Mehmed Çelebi bin Ahmed bin Yahyâ mahdûmudur. Amasya’da doğdu. Sultân Bâyezîd Hân’ın cülûsundan sonra pederi ile beraber İstanbul’a gitdi. Orada tahsîl-i ulûm edib ders-i âm oldu.
Ba’dehû müderris olup silk-i kudâta girdi. Sancaklara kadı iken 931’de Sivas Defterdârı olup birkaç defa Beylerbeyliğine vekâlet etdi. 938’de vefât eyledi. Âlim, hüsn-i idâreye vâkıf, muhâsib bir zât idi. Biraderi Yahyâ Efendi’dir. Mahdûmu Şâm Defterdârı Mehmed Efendi 970’de ve hafîdi Yahyâ Efendi de Şâm Defterdârı iken 1000’de vefât etdikleri “el-Kevâkibü’s-sâira fî ayâni’l-mieti’l-âşira” da yazılıdır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. İstanbul'da Fatih civarında mahallesi ve camii bulunan Amasyalı Çıkrıkçı Kemâleddîn Mehmed Çelebi bin Ahmed bin Yahyâ'nın oğludur. Amasya'da doğdu. Sultan Bayezid Han'ın tahta çıkışından sonra babasıyla birlikte İstanbul'a gitti. Orada ilim tahsil ederek ders-i âm (medresede ders okutmaya yetkili âlim) oldu.
Daha sonra müderris oldu ve kadılık mesleğine girdi. Sancaklarda kadılık yaparken 931 [1524-25] yılında Sivas defterdarı oldu ve birkaç kez beylerbeyiliğe vekâlet etti. 938 [1531-32] yılında öldü. Bilgili, iyi yönetmeyi bilen, hesap işlerine vâkıf bir zattı. Kardeşi Yahyâ Efendi'dir. Oğlu Şam Defterdarı Mehmed Efendi'nin 970 [1562-63] yılında, torunu Yahyâ Efendi'nin de Şam defterdarı iken 1000 [1591-92] yılında öldükleri, "el-Kevâkibü's-sâira fî a'yâni'l-mieti'l-âşira" (Onuncu Yüzyılın İleri Gelenleri Hakkında Gezegen Yıldızlar) adlı eserde yazılıdır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- tahsîl-i ulûm: ilim öğrenme
- ders-i âm: medresede ders okutma yetkisi almış âlim
- silk-i kudât: kadılar mesleği
- vekâlet etmek: birinin yerine geçici olarak görev yapmak
- hüsn-i idâre: iyi yönetim
- muhâsib: hesap işlerini bilen, hesap uzmanı
- hafîd: torun
Babasının İstanbul'daki Mescidi: Sarıgüzel ya da Çıkrıkçı Kemaleddin Mescidi
Hüsameddin'in "İstanbul'da Fâtih civârında mahallesi ve câmii olan Amasyalı Çıkrıkçı Kemâleddîn Mehmed Çelebi" diye andığı kişinin yaptırdığı yapı bugün İstanbul tarihi kayıtlarında Sarıgüzel Mescidi adıyla bilinir. Diğer adı Çıkrıkçı Kemaleddin Mescidi'dir ve Fatih ilçesindeki bu mescidin 1485 tarihli bir vakfiyesi vardır. Vakfiyenin tarihi, Hüsameddin'in verdiği bilgiyle uyum içindedir: II. Bayezid 1481'de tahta çıkmış, Kemâleddîn Mehmed Çelebi de oğluyla birlikte bundan sonra İstanbul'a yerleşmiştir. Mescidin vakfı dört yıl kadar sonra kurulmuş görünmektedir.
Mescidin sonradan Sarıgüzel adıyla anılmasının sebebi, II. Bayezid ve Yavuz Selim devrinin tanınmış âlimlerinden Sarıgörez Nûreddin Efendi'dir. Bu âlimin evi, İstanbul Kıztaşı'nda Çıkrıkçı Kemâleddin'in inşa ettirdiği mescidin yakınında bulunduğundan mescit ve çevresindeki çarşı onun adıyla tanınmış; Nûreddin Efendi ile ailesinin bazı fertleri de bu mescidin hazîresine gömülmüştür. İstanbul'daki Sarıgüzel semtinin adı da buradan gelir. Sarıgörez adı bazı araştırmalarda yanlış olarak Sarı Gürz, Sarı Kerez ya da Sarı Gez biçiminde okunmuştur. Mescit 1944 yılında yıkılarak arsa hâline getirilmiş, İstanbul Tarihî Eserleri Sevenler Derneği'nin başvurusu üzerine 2018'de tescil ettirilmiştir. Bugün yapının adı semte kalmış, banisi olan Amasyalı Çıkrıkçı Kemâleddin ise ancak eski vakıf kayıtlarında anılır olmuştur.
Ailenin Mesleği ve Şam Defterdarlığı
Ahmed Efendi'nin hayatı, ilmiye mesleğinden yetişip maliye görevlerine geçen XVI. yüzyıl Osmanlı bürokratlarının tipik bir örneğidir: müderrislik ve kadılıktan sonra 931'de [1524-25] Sivas defterdarlığına gelmiş, beylerbeyinin yokluğunda eyalete vekâlet etmiştir. Hüsameddin'in onu "muhâsib" diye nitelemesi, hesap ve maliye işlerindeki ustalığına işaret eder. Oğlu ve torununun Şam defterdarlıklarıyla aile, Yavuz Selim'in 1516-1517'deki fetihlerinden sonra Osmanlı idaresine geçen Suriye'de de görev almıştır.
Hüsameddin'in bu bilgiyi aktardığı el-Kevâkibü's-sâire, Dımaşklı âlim Necmeddin el-Gazzî'nin (977-1061 / 1570-1651) X. (XVI.) yüzyılda yaşamış önemli şahsiyetlerin hayatlarını topladığı Arapça biyografi eseridir. Gazzî, Suriye, Kahire ve Haremeyn bölgelerinde yetişen kişilere dair bilgileri büyük ölçüde sözlü olarak derlemiş, Osmanlı devlet adamlarının hal tercümelerini ise Taşköprizâde'nin eş-Şakâiku'n-Nu'mâniyye'si ile babası Bedreddin el-Gazzî'nin seyahatnamesinden özetlemiştir. Şam'da görev yapmış iki Osmanlı defterdarının bu eserde yer alması bu bakımdan doğaldır. Mehmed Efendi ile Yahyâ Efendi'ye ait kayıtlar eserin metni üzerinden ayrıca doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 130–130. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar