Amasyalıdır. Yeniçerilerden Çırçırlıoğlu Mehmed Ağa bin Ali Ağa’nın oğludur. Amasya’da bir müddet eş-Şeyh Hasan Sinânî [20] Efendi hizmetinde biraz ilm ve irfân edindi. Sonra Bektâşî erenlerinden Merzifon’da Pîrî Baba Tekkesi şeyhi Süleyman Baba’ya inâbet ve hizmet etdi. Bundan hilâfet alıp Amasya’ya geldikde 1230’da Gökmedrese civârında Çırçır mevkiinde binâ eylediği Bektâşiye tekkesi şeyhi oldu. On iki yıldan ziyâde yeniçerilerin muktedâsı tanındığından Amasya’da çıkan Yeniçeri-Talebe vak’alarında dahl ü te’sîri olduğu söylenmekle beraber makâmını muhâfaza edebildi.
Fakat yeniçeri ocağının sönmesinde nüfûzu kalmadı. 1243 senesi evâhirinde Amasya’dan kaldırıldı. Sultân Mahmûd-ı Sânî devrinin evâhirinde mu’ahharan Amasya’ya geldi. Hânesinde ikâmet ve dindârâne hareket ederek 1257 senesi hilâlinde yetmiş sekiz yaşlarında vefât etdi. Gâyet müşekkel, natûk, mehîb, oldukça âlim, latîfe-gû, müeddeb bir kimse idi. Hikâyât ü letâ’ifi, nevâdiri vardır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Yeniçerilerden Çırçırlıoğlu Mehmed Ağa bin Ali Ağa'nın oğludur. Amasya'da bir süre eş-Şeyh Hasan Sinânî Efendi'nin hizmetinde biraz ilim ve irfan edindi. Sonra Bektâşî erenlerinden, Merzifon'daki Pîrî Baba Tekkesi şeyhi Süleyman Baba'ya bağlanıp hizmet etti. Ondan hilâfet alıp Amasya'ya geldiğinde 1230'da [1814-15] Gökmedrese yakınında, Çırçır mevkiinde yaptırdığı Bektâşî tekkesinin şeyhi oldu. On iki yıldan fazla yeniçerilerin önderi olarak tanındığından, Amasya'da çıkan Yeniçeri-Talebe olaylarında etkisi ve karışması olduğu söylenmekle birlikte makamını koruyabildi.
Fakat yeniçeri ocağının sönmesinde nüfuzu kalmadı. 1243 [1827-28] yılı sonlarında Amasya'dan uzaklaştırıldı. Sultan II. Mahmud devrinin sonlarına doğru sonradan Amasya'ya geldi. Evinde oturup dindarca davranarak 1257 [1841-42] yılı içinde yetmiş sekiz yaşlarında öldü. Çok biçimli (iyi yapılı), güzel konuşan, heybetli, oldukça âlim, nüktedan, terbiyeli bir kimseydi. Hikâyeleri, latifeleri ve nadir anekdotları vardır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- erenler: manevi olgunluğa ermiş kişiler, dervişler
- hilâfet: şeyhin yetki vermesi, halifelik
- tekke: dervişlerin toplandığı yer
- muktedâ: önder, kendisine uyulan kişi
- dahl ü te'sîr: karışma ve etki
- nüfûz: sözü geçme gücü
- müşekkel: biçimli, güzel yapılı
- natûk: güzel konuşan
- mehîb: heybetli
- latîfe-gû: nükte yapan, espri yapan
- müeddeb: terbiyeli
- nevâdir: ilginç, nadir hikâyeler
Yeniçeri Ocağı ve Bektaşî Tekkeleri
Bektâşî şeyhleri ve dervişleri yeniçeri ocağıyla yakın ilişki içindeydi. Bu ilişki, yeniçeri isyanlarına zaman zaman Bektâşîlerin de katılmasına yol açmıştır. II. Mahmud 1826'da yeniçeri ocağını kaldırınca, Bektâşî tekkelerini de kapattırmış, bu olaya "Vaka-yı Hayriyye" denmiştir. Hüsameddin'in anlattığı Arslan Ali Baba'nın Amasya'dan uzaklaştırılması bu tarihlerden yaklaşık bir yıl sonra, 1243 [1827-28] yılında gerçekleşmiştir. Kendisi sürgünden sonra Amasya'ya dönebilmiş ve evinde dindar bir hayat sürmüştür.
Pîrî Baba Tekkesi
Arslan Ali Baba'nın halife olduğu Merzifon'daki Pîrî Baba Tekkesi, 15. yüzyılda kurulmuş olduğu sanılan bir Bektâşî merkezidir. Pîrî Baba hakkındaki tek yazılı kaynak Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir; halk arasında Babaî isyanına katıldığı, Hacı Bektaş Veli'nin halifelerinden biri olduğu gibi çeşitli rivayetler dolaşır. Araştırmacı Vehbi Cem Aşkun bu halifeler arasında Pîrî Baba'nın adının bulunmadığını belirtir. Tekke 1826'ya kadar faaliyetini sürdürmüş, o yıl diğer Bektâşî tekkeleriyle birlikte kapatılmıştır. Ana yapı yıkılarak camiye çevrilmiş, şeyhi İbrahim Dede ile dervişler uzaklaştırılmış; türbe bölümüne ise dokunulmamıştır, türbedarlığa Nakşî şeyhi Osman Efendi getirilmiştir.
Süleyman Baba, Hasan Sinânî Efendi ve Çırçır Tekkesi için Hüsameddin dışında bir kayda rastlanmadı. Arslan Ali Baba'nın Amasya'da yeniçerilerin önderi sayılması ve "Yeniçeri-Talebe olaylarında" yeri, metinde ayrıntılandırılmamış; bu olayların Amasya'da hangi tarihte geçtiği başka bir kaynakla belirlenemedi.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 16–17. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar