Amasya’da mumcu esnâfının kethüdâsı olan Veli Ağa mahdûmudur. Sipâhî meşâhîrînden Amasya kethüdâyeri, Tokat voyvadası ve Amasya beytülmâl emîni, Gümüş Ma’deni emîni ve kazâsı voyvadası olup 1076 hudûdunda [432] vefât etdi. Mahdûmları mîr-i mîrân Fazlı Paşa ile mevâlîden Mehmed Efendi ve ricâlden Abdülkâdir Ağa’dır. Bunlara Bâlî Oğulları ve tahfîfen Baloğulları dendi.
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · İKİNCİ FASIL
Bâlî Ağa-Mumcu Velizâde
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 393 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Özgün Metin
Araştırma Makalemiz
Editör: Mevlüt Erdem Öztürk
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'da mumcu esnafının kethüdâsı olan Veli Ağa'nın oğludur. Sipahilerin ünlülerinden olup Amasya kethüdâyeri, Tokat voyvodası, Amasya beytülmâl emini, Gümüş Madeni emini ve kazası voyvodası oldu; 1076 dolaylarında [1665-66] öldü. Oğulları beylerbeyi Fazlı Paşa ile ilmiye sınıfından Mehmed Efendi ve devlet adamlarından Abdülkâdir Ağa'dır. Bunlara Bâlî Oğulları, kısaltılarak da Baloğulları dendi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mumcu esnâfı: mum yapıp satan esnaf topluluğu
- kethüdâ: bir topluluğun ya da yöneticinin işlerini yürüten kâhya
- kethüdâyeri: kethüdâ vekili, kethüdânın yerine bakan
- voyvoda: bir bölgenin gelir ve düzen işlerine bakan görevli
- beytülmâl emîni: devlet hazinesinin ve sahipsiz malların işlerine bakan görevli
- ma'den: maden
- mîr-i mîrân: beylerbeyi
- mevâlî: ilmiye sınıfı, kadılık ve müderrislik yolundakiler
- ricâl: devlet adamları
- tahfîfen: hafifleterek, kısaltarak
Gümüş Madeni
Metindeki "Gümüş Ma'deni", büyük olasılıkla Amasya'nın bugün Gümüşhacıköy'e bağlı Gümüş yerleşimi çevresindeki gümüş madenleridir; bu bir çıkarımdır. Gümüş, 1891'e kadar ilçe merkeziydi; Hacıköy 1892'de ilçe merkezi olup Gümüş'ü bünyesine alınca yerleşim Gümüşhacıköy adıyla anılmaya başlamıştır. Kimi kaynaklara göre bu bölgedeki gümüş madenleri XIII. ve XIV. yüzyılda kasabaya refah getirmiş, bölgede Selçuklular ve İlhanlılar sikke bastırmıştır. Bu bilgi, Hüsameddin'in verdiği XVII. yüzyıl görevlerini doğrudan açıklamaz; yalnız adı geçen madenin yerini anlamaya yarar.
Bâlî Oğulları
Veli Ağa, Fazlı Paşa, Mehmed Efendi, Abdülkâdir Ağa ve "Baloğulları" adıyla anılan aile hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Amasya mumcu esnafının kethüdâlığı ile Amasya'daki sipahilik, kethüdâyerliği ve beytülmâl eminliği görevlerine dair belge de bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 393. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- "Amasya Gümüşhacıköy'de Kaybolmakta Olan Bir Eser: Irgat Mescidi", The Journal of Social Sciences Research. https://dergipark.org.tr/en/pub/gopsbad/article/617074
Diğer kaynaklar
- "Gümüşhacıköy", Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Gümüşhacıköy