Hamza Paşa

Günümüz Türkçesiyle

Vezir-i âzam Bayezid Paşa'nın kardeşi ve Amasyalı Sunkurzâde Yahşi Bey'in oğludur. Sultan II. Murad'ın Osmanlı tahtına davet edildiğini bildiren mektupla çaşnigirbaşı Elvan Bey, 824 [1421] yılı cumadelûlâsının on dokuzuncu günü Amasya'ya gelmişti.

Sultan Murad o gün Edirne'ye doğru yola çıkınca Hamza Paşa, 824 yılı Osmanlıelûlâsının yirmisinden itibaren Amasya beylerbeyi oldu. Ona da Nûreddin Hamza Bey denirdi.

Nişancıyken vezirlik verilen Gümüşlüzâde Şemseddin Ahmed Paşa, Pîr İlyas-ı Halvetî zaviyesi yakınında bir cami yaptırmış, bu cami 824 yılında tamamlanmıştır.

Sultan Süleyman bin Yıldırım Bayezid Han'ın şehzadeleri olan Mehmed Şah ile Kâsım Çelebi'nin, miras hakkı iddiasına düştükleri haber verilmiş, onlar Kal'a-i Bâlâ'ya (Yukarı Kale) kaldırılmışlardı.

825 [1421-22] yılı muharreminin yirmi beşinci günü Murad'ın fermanıyla Mehmed Şah Çelebi boğdurulup Amasya'da şehzadeler türbesine gömüldü. Fakat kardeşi şehzade Kâsım Çelebi boğdurulacağını anladığı anda sadık bir cariyesinin yardımıyla kendisi ve kız kardeşi geceleyin kaleden kaçıp Mısır'a gittiler.

Çünkü Rumeli'nde Yıldırım Han oğlu Sultan Mustafa ikinci defa ayaklanmıştı. Bunların da miras hakkından söz etmeleri, ayaklanacaklarını sezdiriyordu.

Fakat Kâsım Çelebi'nin kaçmasına meydan vermek Hamza Paşa için bir kusur sayılmıştı. Ancak kardeşi Bayezid Paşa vezir-i âzam bulunduğu için hoşgörü gösterildi. Kardeşiyle birlikte Sultan Mustafa savaşına görevli olarak Rumeli'ne çağrıldı. Yerine Yörgüç Paşa atandı.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• çâşnigîrbaşı: saray sofra görevlilerinin başı
• hakk-ı verâset: miras hakkı; burada tahta çıkma hakkı
• ihnâk: boğdurma, boğularak öldürme
• şehzâdegân türbesi: şehzadelerin türbesi
• kabâhat: kusur, suç
• müsâmaha: hoşgörü
• Kal'a-i Bâlâ: Amasya'nın yukarı kalesi

Hamza Paşa ve Bayezid Paşa Ailesi

Hamza Paşa, Hüsameddin'in aktardığına göre Bayezid Paşa'nın kardeşidir ve babası Yahşi Bey'dir. TDV İslâm Ansiklopedisi de Bayezid Paşa'nın babasının adını Yahşi olarak verir. Aynı maddede Bayezid Paşa'nın kardeşi Hamza Bey'in onun vezirliği sırasında deniz beylerinden olduğu, Venediklilerin 1417'de Çanakkale Boğazı'na girip Lapseki'yi topa tutması üzerine karada 10.000'den fazla askerle karşı koyduğu ve daha sonra İstanbul'un fethinde donanma komutanlığına getirildiği yazılır. Bir önceki maddede de değinildiği gibi, II. Murad ile ilgili ansiklopedi maddesi Hamza Bey'i şehzade Murad'ın Amasya'daki yeni atabeyi ve Rum beylerbeyi olarak anar ve 1425'te Anadolu beylerbeyliğine atanmasından söz eder. Bu kayıtların tamamının aynı Hamza Bey'e ait olup olmadığı kaynaklarda açıkça belirtilmemiştir.

Bir DergiPark makalesine göre, Murad'ın tahta çıkışından sonra Amasya'ya önce Hamza Bey, bir yıl sonra da ikinci kez Yörgüç Paşa beylerbeyi olarak atanmıştır. Hüsameddin'in metni de aynı sırayı verir: Hamza Paşa'nın yerine Yörgüç Paşa atanmıştır.

Tahta Çağrı

Çelebi Mehmed 26 Mayıs 1421'de Edirne'de felç geçirdi ve öldü. Düzmece Mustafa'dan çekinildiği için ölüm haberi, Amasya'da vali olan Murad'ın Bursa'ya ulaşmasına kadar gizli tutuldu. Murad 25 Haziran 1421'de Bursa'da biat alarak tahta çıktı. Hüsameddin'in Elvan Bey'in çağrısı için verdiği 824 cumadelûlâsının on dokuzuncu günü bu gelişmelerin içine düşer; ancak olayın günü başka bir kaynakta bulunamadı.

Mehmed Şah ve Kâsım Çelebi

Hüsameddin'in anlattığına göre Sultan Süleyman'ın iki oğlu Mehmed Şah ve Kâsım Çelebi'nin tahtta hak iddia ettikleri haber verilince Amasya'da yukarı kaleye kapatılmışlardır. Mehmed Şah Çelebi 825 muharreminde boğdurulup şehzadeler türbesine gömülmüş, Kâsım Çelebi ise bir cariyenin yardımıyla kız kardeşiyle birlikte kaleden kaçıp Mısır'a gitmiştir. Bu iki şehzadeye ve anlatılan olaylara dair ayrıntıları doğrulayan başka bir kaynağa rastlanmadı. Metnin gerekçesi, bu sırada Rumeli'nde Mustafa'nın ikinci kez ayaklanmış olmasıdır. TDV'ye göre Mustafa, Bizans'ın desteğiyle 1421 sonbaharında Gelibolu'ya çıkmış, Edirne'yi almış ve Ocak 1422'de Anadolu'ya geçmiştir.

Bayezid Paşa'nın Durumu

Hüsameddin'e göre Hamza Paşa'nın Kâsım Çelebi'nin kaçmasına meydan vermesi bir kusur sayılmış, ancak kardeşi Bayezid Paşa vezir-i âzam olduğu için bağışlanmıştır. TDV'ye göre ise Bayezid Paşa 1421'de Düzmece Mustafa üzerine gönderilmiş, Edirne yakınındaki Sazlıdere'de askerlerinin çoğunun karşı tarafa geçmesi üzerine teslim olmak zorunda kalmış ve ertesi gün öldürülmüştür. Mustafa'nın Anadolu'ya geçişi ise bu ölümden sonradır. Dolayısıyla Hüsameddin'in anlattığı olay, Bayezid Paşa'nın vezirliği döneminde yaşanmış gibi görünmez; olayın tarihinde ya da bağışlamanın gerekçesinde bir ayrılık vardır. Bu çelişki giderilemedi.

Metindeki Tarih Sorunu

Hüsameddin'in metninde Hamza Paşa'nın göreve başlama tarihi "824 senesi Osmanlıelûlâsının yirmisinden" diye yazılır. "Osmanlıelûlâ" bilinen bir ay adı değildir. Önceki cümlede geçen cumadelûlâ ayının bir yazım ya da dizgi hatası olabileceği düşünülebilir, ancak bu bir çıkarımdır ve doğrulanamadı. Çeviride metne olduğu gibi bağlı kalındı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 3. Cilt, s. 466–467. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• Aydın Taneri, "Bayezid Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, İstanbul 1992, s. 242-243. https://islamansiklopedisi.org.tr/bayezid-pasa
• "Murad II", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/murad-ii
• Selim Özcan, "Amasya'da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri", Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı 5. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/19685
• Mustafa Çağhan Keskin, "Bayezid Paşa: Vezir, Entelektüel, Sanat Hamisi", Osmanlı Araştırmaları, XLVIII (2016), s. 1-37. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/752365

Diğer kaynaklar

• "Çelebi Mehmed (I. Mehmed)" maddesi, Vikipedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Çelebi_Mehmet