İsmâil Ağa-Çâvuş

Günümüz Türkçesiyle

Amasya ileri gelenlerinden Yularkısdıoğlu Ahmed Paşa'nın kölesidir. Efendisinin gayretiyle Dergâh-ı Âlî çavuşları zümresine girdi, hizmet turlarını tamamlayarak müteferrika ve Başçavuş oldu.

1021'de [1612-13] Amasya'da Havâss-ı Hümâyun Emîni oldu. Hizmeti takdire değer görüldüğü için 1028'de [1618-19] Dîvân-ı Hümâyun Çavuşlar Kethüdâsı oldu. 1031 receb ayındaki [1622] karışıklıkta saklanmak zorunda kaldı; şevval ayında Çavuşbaşı Amasyalı Hacı Beyzâde Mehmed Bey ile birlikte görevden alınıp emekliye çıkarılarak Amasya'ya gönderildi. 1037'de [1627-28] Amasya'da öldü. Evini Kocacık Mescidi imamına vakfetmişti.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• ricâl: devlet ve toplum adamları, ileri gelenler
• Çavûşân-ı Dergâh-ı Âlî: saray ve Divan hizmetindeki çavuşlar
• silk: zümre, sınıf
• devr-i hidemât: görev ve hizmet turlarını sırayla tamamlama
• müteferrika: padişahın maiyetinde bulunan seçkin görevli
• Havâss-ı Hümâyun Emîni: padişah haslarıyla (havâss-ı hümâyun) ilgili emin
• Çavuşlar Kethüdâsı: çavuşların kethüdâsı (kâhyası, yöneticisi)
• hâile: korkunç olay, karışıklık
• ihtifâ: gizlenme
• tekâüd: emeklilik
• vakfetmek: mal ya da mülkü hayır amacıyla bir vakfa bağışlamak

Yularkısdı Ailesi ve Ahmed Paşa

İsmâil Ağa'nın efendisi Yularkısdıoğlu Ahmed Paşa, Amasya'nın tanınmış bir ailesinin üyesidir. Ailenin bilinen en eski ismi Yularkısdı Sinan Paşa'dır. Şehzade Ahmed'in Amasya'daki çevresini ele alan bir çalışmada, Sinan Paşa'nın Amasya sekbanbaşısı Hasan Ağa'nın oğlu olduğu, önceleri Hızır Paşa'nın kölesi iken azat edilip bürokraside yükseldiği, 1501-1502 yıllarında Şehzade Ahmed'in divan kâtibi Kasım Paşa'nın kaçışından sonra evkâf-ı sultâniyye mütevellisi olarak Amasya'ya geldiği, sonra şehzadenin uzun süre lalalığını yaptığı, Ahmed'in isyan edip padişahlığını ilan etmesinden sonra vezirlik makamına çıktığı ve 1513'te Koyulhisar'da öldürüldüğü anlatılır. Hüsameddin ise Sinan Paşa'yı hamam sahibi olarak anar ve soyunun Amasya'daki izini sürer.

Kitabın altıncı cildinde yer alan Ahmed Paşa-Yularkısdızâde maddesine göre Ahmed Paşa, Sinan Paşa'nın oğlu Mustafa Paşa'nın oğlu Mirlivâ İskender Bey'in oğludur; küçük yaşında zeâmet sahibi olup savaşlara katılmış, Amasya Sancağı beyi olduktan sonra beylerbeyilikler yapmış, 1009 zilhiccesinde üçüncü kez Sivas Beylerbeyi olmuş, 1010 muharreminde Karayazıcı topluluğu Sivas'a saldırınca yenilip esir düşmüş ve bir süre onun yanında kalmıştır. Bu sırada isyancılarla görünüşte uyum gösterirken gizlice Bâb-ı âlî ile yazışmıştır; Karayazıcı bunu öğrenip onu idam edeceği sırada, ordusunu gece basarak kargaşadan yararlanıp kaçmış, Bâb-ı âlî'nin güvenini kazanarak 1011 şevvalinde Van Beylerbeyi olmuş ve 1012 recebinde orada ölmüştür. Hüsameddin'e göre halk arasında "Yularkısdı oğlu" diye tanınırdı; kethüdâsı "Kozkıran" lakaplı Amasyalı Çavuşoğlu Mehmed Ağa, vekîl-i harcı ve hazînedârı ise Amasyalı Yahyâ Ağa idi.

Ahmed Paşa 1012'de öldüğüne göre İsmâil Ağa'nın çavuşluk basamakları büyük olasılıkla efendisinin sağlığında başlamıştır; 1021'deki Amasya görevi ise Ahmed Paşa'nın ölümünden sonraki döneme düşer.

Divan Çavuşları

Çavuş unvanı ve teşkilâtı Osmanlılar'a Selçuklular'dan geçmiştir. Fâtih Kanunnâmesi'ndeki kayıtlara göre çavuşların âmiri olan çavuşbaşı Dîvân-ı Hümâyun'da oturmaz, vezirler, kazaskerler ve defterdarlar divana geldiklerinde kapıcılar kethüdâsı ile birlikte onları karşılar, çavuşların yevmiyeleri 60 akçedir. XVII ve XVIII. yüzyıllarda Dîvân-ı Hümâyun çavuşlarının sayısı 630'a kadar çıkmıştır. Kapıcılar kethüdâsı ile çavuşbaşı arasında zaman zaman görev değişikliği olurdu. Metindeki "Çavuşlar Kethüdâsı" unvanını açıklayan bir kayıt okunan kaynaklarda bulunamadı. Hüsameddin'in kitabında aynı unvanı taşıyan bir Amasyalı daha anılır: yedinci ciltte Ümmet Ağa-Hacı Enbiyâzâde, 920'de Çaldıran Savaşı'nda ölen ve çavuşlar kethüdâsı olarak geçen bir kişidir. Bu iki isim, Amasya'dan saray çavuşluğu kadrosuna uzun süredir kişi çıktığını gösterir.

Havâss-ı Hümâyun

"Has" ya da "havâss", Osmanlı idarî dilinde, belirli kişi ve makamlara gelirleriyle birlikte tahsis edilen dirlikleri anlatır. Padişah hasları (havâss-ı hümâyun) şehirlerde alınan bazı resimlerden, mukataa gelirlerinden, birçok köy ve mezranın hâsılından, bâc, âdet-i ağnâm, gümrük, cizye ve cemaat gelirlerinden oluşur. Bu haslar XVI. yüzyılda emanet yoluyla işletilmiş, sonradan iltizama verilmeye başlanmıştır. Amasya'daki Havâss-ı Hümâyun Emîni'nin görevinin ayrıntısı okunan kaynaklarda açıklanmaz; adından, Amasya sancağındaki padişah hasları gelirlerinin yönetimiyle görevli olduğu anlaşılmaktadır.

1031'deki Düşüş

İsmâil Ağa'nın 1031 receb ayındaki gizlenmesi ve aynı çavuşbaşıyla birlikte azledilmesi, kitabın başka bir yerinde anlatılan olaylarla birleştirilebilir. Dördüncü ciltte, Amasya mutasarrıfı Es-Seyyid Ali Paşa'nın dönemini anlatan maddede Amasyalılar'ın devlet merkezinde kazandığı mevkiler sayılır: İstanbul Kadısı Hocazâde Abdullah Efendi, reisülküttâb Lâ'lî Ali Efendi, çavuşbaşı Hacı Beyzâde Mehmed Bey, sipâhiler ağası Haydar Ağa ve Batum Beylerbeyi Hoca biraderi Ahmed Paşa. Bunların "Hâce-i Sultânî Ömer Efendi'nin yüksek himmeti sayesinde bu mevkilere yükseldikleri" yazılır. Aynı madde, 1031 receb ayının dokuzuncu günü II. Osman'ın acıklı biçimde tahttan indirilip öldürülmesiyle Deli Mustafa'nın tahta çıkışı sırasında, Hâce-i Sultânî Ömer Efendi ile oğlu Abdullah Efendi'nin gizlendiğini bildirir. Yani İsmâil Ağa'nın azlinde adı geçen çavuşbaşı Hacı Beyzâde Mehmed Bey, Hoca Ömer Efendi'nin Amasyalı çevresinden biri olarak gösterilen kişidir; azil tarihi de aynı olaylara denk gelir. Kitap, İsmâil Ağa'yı bu çevrenin içinde saymaz; bağlantı, aynı çavuşbaşıyla aynı anda azledilmesinden çıkarılan bir olasılıktır.

Kocacık Mescidi

İsmâil Ağa'nın evini vakfettiği Kocacık Mescidi, birinci ciltteki mahalle anlatımında Kocacık Mahallesi'ne adını veren yapıdır. Orada, "Kocacık" diye anılan Hoca el-Hâc Ahmed Çelebi'nin bu mahallede oturduğu ve 871'de [1466-67] bir mescit, mektep ve çeşme yaptırdığı için mahallenin bu adı aldığı yazılır. Mescit birkaç kez yenilenmiş; Hacı Beyzâde Mehmed Bey 1071'de onarıp gelir getiren mülk vakfetmiş, yeniden yanınca 1230'da tüccarlardan Benderli el-Hâc Feyzullah Ağa yeniden yaptırıp kıble tarafına bir medrese ve yanına bir mektep eklemiştir. Mahallede ünlü Halvetî şeyhi İğnecizâde Safiyyeddîn Mahmûd'un türbesi de bulunur. Mescidi 1071'de onaran Hacı Beyzâde Mehmed Bey'in, 1031'de çavuşbaşı olan aynı adlı kişiyle aynı olup olmadığı belirtilmez; aradan kırk yıl geçtiği için aynı kişi olması zayıf bir ihtimaldir. İsmâil Ağa hakkında Hüsameddin dışında bir yazılı kaynak bulunamadı; Kocacık Mescidi'nin bugünkü durumu da aranan kaynaklarda belirlenemedi.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 304. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, s. 123–132 (Mukaddime, Kocacık Mahallesi); 4. Cilt, s. 548 (Es-Seyyid Ali Paşa); 6. Cilt, s. 149–150 (Ahmed Paşa-Yularkısdızâde); 7. Cilt, s. 348 (Ümmet Ağa-Hacı Enbiyâzâde).

Akademik çalışmalar

• "Çavuş", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/cavus
• Şehzade Ahmed'in Amasya'daki çevresini ele alan bölüm, Sosyal Bilimler Araştırmaları 13 (ed. Hasan Yerkazan, Önder Eryılmaz), Yularkısdı Sinan Paşa'ya ilişkin kısım.