Amasya‘nın civâr-ı garbîsinde Yağmurköyü demekle meşhûr karye ahâlisinden Ali mahdûmudur. Amasya’da hıfz-ı Kur’ân edib kibâr-ı fuzalâdan Şeyhü’l-Harem el-Hâc Sinan ve Bahşîzâde Fâzıl Yahya, Müeyyedzâde Pîrî Ahmed Efendilerden tahsîl-i ulûm ve iktisâb-ı fezâil etdi.
Uzun müddet Amasya‘da ders-i âm olarak neşr-i ulûma çalışdı. Medâris-i mu’tâdeyi devrederek 1036 senesi saferinde yevmî altmış vazîfe ile Hızır Paşa müderrisi ve mütekâid olduğu halde 1038 senesi zilhiccesinde dâr-ı naime rihlet etdi.
Meşâhir-i ulemâdan fâzıl, fakîh, vâiz, sâlih bir pîr-i kâmil idi. Mahdûmları Abdurrahman, Mehmed Efendilerdir. [133] Abdurrahman Efendizâde İsmâil Efendi mevâlîdendir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın batı çevresinde Yağmurköyü diye tanınan köyün halkından Ali'nin oğludur. Amasya'da Kur'an'ı ezberledi; büyük bilginlerden Şeyhülharem Hâc Sinan, Bahşîzâde Fâzıl Yahya ve Müeyyedzâde Pîrî Ahmed Efendilerden ilimleri öğrenip faziletler kazandı.
Uzun süre Amasya'da genel ders vererek ilim yaymaya çalıştı. Alışılmış medreseleri sırayla dolaştıktan sonra 1036 safer ayında [1626] günlüğü altmış [akçe] vazife ile Hızır Paşa müderrisi oldu ve bu medresenin payesiyle emekli oldu; 1038 zilhiccesinde [1629] öldü.
Ünlü âlimlerden, bilgin, fıkıh bilgini, vaiz ve dindar, olgun bir ihtiyardı. Oğulları Abdurrahman ve Mehmed Efendilerdir. Abdurrahman Efendi'nin oğlu İsmâil Efendi, mevâlî [yüksek ilmiye] sınıfındandır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- civâr-ı garbî: batı çevresi
- karye: köy
- ahâli: halk, sakinler
- hıfz-ı Kur'ân: Kur'an'ı ezberleme
- kibâr-ı fuzalâ: büyük bilginler
- iktisâb-ı fezâil: faziletleri, bilgileri edinme
- neşr-i ulûm: ilmi yayma
- medâris-i mu'tâde: alışılmış, olağan medreseler
- vazîfe: görev karşılığı verilen günlük ödenek
- mütekâid: emekli
- dâr-ı naîm: nimet yurdu, cennet; burada ölmek
- pîr-i kâmil: olgun, yaşlı bilge kişi
- mevâlî: yüksek ilmiye sınıfı
Yağmurköyü
Yağmurköyü bugün Amasya merkez ilçeye bağlı, Yağmur adını taşıyan bir köy olarak kayıtlıdır; nüfusu 2021'de 103 olarak verilir. Amasya merkez köyleri listesinde de adı geçer. Hüsameddin köyü "Amasya'nın batı çevresinde" gösterir; modern köyle aynı olduğu adının aynılığına dayanır, konumu bu kaynaklarda doğrulanmamıştır. Yağmurköylü İsmâil Efendi'nin adı, kitabın birinci cildinde, hicrî on birinci (XVII.) yüzyılda Amasya'nın yetiştirdiği âlimler sayılırken geçer: "Yağmurköylü İsmâ'îl, Hocazâde Abdullah, Ca'ferzâde el-Hâc Hızır, Uzun Müderris Mehmed, Çorumlu el-Hâc Ömer" gibi. Dördüncü ciltte, 1017 dolaylarındaki Amasya âlimleri sayılırken de "Yağmur Köylü İsmâil Efendi" ile "Kadızâde Küçük Mehmed Efendi" yan yana anılır.
Hocaları ve Öğrencileri
İsmâil Efendi'nin hocalarından Şeyhülharem Hâc Sinan, Tebyînü'l-Mehârim yazarı olarak anılır; Aynı hocadan, kitabın başka bir maddesinde (İsmâil Efendi-Müderris Abdîzâde) anılan bir başka İsmâil Efendi de ders almıştır. Müeyyedzâde Pîrî Ahmed Efendi, dördüncü ciltte "kibâr-ı ulemâdan" sayılır ve Yahya Çelebi'nin oğlu olarak anılır. Bahşîzâde Yahya Efendi için okunan kaynaklarda ayrıntı bulunamadı.
İsmâil Efendi'nin kendisinden ders alan öğrenciler de kitapta kayıtlıdır. Ayâs Efendi-Hacı Müderris, Kadızâde Küçük Mehmed ve Yağmurköylü İsmâil Efendi'den ders görmüş, 1047'de Ayâs Ağa Müderrisi olmuş ve 1059'da ölmüştür. Gürcü İmâm el-Hâc Hasan Efendi, Sultân Bâyezîd Medresesi'nde ikâmet ederken Kadızâde Küçük Mehmed, Yağmurköylü İsmâil ve Zileli muhaddis Abdurrahmân Efendilerden usûl, tefsir ve hadis ilimlerini almış; 1028'de Atabeg müderrisi olmuştur. Mevlânâ Kâtibî Hasan Efendi, Fağfûr Paşa evlâdından olup İsmâil Efendi'den ders almış, 1043'te Atabeg müderrisliğinden kassâm-ı askerî, ardından Amasya kadısı olmuştur. Hâcezâde Remzî Abdullah Efendi, 1063'te ölen bir şair-müderristir. Şeyh Muslihzâde Sa'dullâh Efendi 1067'de ölmüştür. Bu kayıtlar, İsmâil Efendi'nin adının 1020'lerden 1060'lara uzanan bir müderris kuşağının hocaları arasında geçtiğini gösterir.
Hızır Paşa Medresesi
İsmâil Efendi'nin kariyerinin son durağı olan Hızır Paşa Medresesi, XV. yüzyılda Amasya'yı yöneten Yörgüç Paşa ailesinin eserlerindendir. Yörgüç Paşa'nın kardeşi olan Hızır Paşa (ö. 1466), Amasya'da bir zâviye, medrese ve imaretten oluşan külliye, Samsun'da bir cami ve tekke, Sonusa'da bir medrese yaptırmıştır. Amasya'daki üç vakıf 870'te [1465] kurulmuş, medrese ve caminin ihtiyaçları için müderris ve muîd gibi kadrolar ihdas edilmiştir. Hızır Paşa'nın oğlu Mehmed Paşa'nın külliyesindeki türbenin önünde, hazîredeki ilk mezar Hızır Paşa'ya aittir. Hüsameddin kitabında bu medreseye başka maddelerde de değinir: Kal'alı Hoca İbrâhim Efendi, Hakala'da Kâsım Bey ve Amasya'da Hızır Paşa medreselerine müderris olmuş, sonra Büyük Ağa Medresesi'ne geçmiştir. Hızır Paşa medresesindeki "yevmî altmış" ücretin XVII. yüzyıl Amasya'sındaki düzene göre yeri hakkında okunan kaynaklarda bilgi bulunamadı.
Mirasla Geçen İlmiye Görevleri
Metin, İsmâil Efendi'nin oğullarını ve torununu anarak ailenin devamlılığına işaret eder. Birinci ciltte Amasya ilmiyesinin işleyişi anlatılırken, 1004'te [1595-96] temeli atılan bir "usûl-i verâset"ten söz edilir: bu uygulamaya göre babanın ölümü sırasında icâzet almış olan oğula babasının ilmî görevleri verilmekte, bu da âlim çocuklarını eğitime teşvik etmekle birlikte medreselerin gelişmesini sınırlamaktadır. Hüsameddin muhtemelen metindeki torunun kariyerini ayrı bir maddede anlatır: Yağmurköylü el-Hâc İsmâilzâde Abdurrahman Efendi'nin oğlu İsmâil Efendi, dedesi ile Kadızâde Küçük Mehmed Efendi'den ders almış; 1067'de Yörgüç Paşa, 1070'te Sultân Bâyezîd medreselerine müderris, 1071 recebinde Amasya müftüsü olmuş, 1072 saferinde azledilmiş; sonra Tokat ve Sivas'ta görev yapmıştır. Bu kayıtlar, aynı ilmî mesleğin aile içinde üç kuşak boyunca sürdüğünü gösterir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 304. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, s. 155–160 (Mukaddime, Amasya âlimleri); 4. Cilt, s. 536–540 (Mehmed Paşa) ve s. 541 (Mahmûd Bey); 6. Cilt, s. 37 (İbrâhim Efendi-Kal'alı Hoca); 7. Cilt, s. 306 (İsmâil Efendi-Yağmûrîzâde el-Hâc) ve s. 379 (Ayâs Efendi-Hacı Müderris); 8. Cilt, s. 597–598 (Hasan Efendi-Gürcü İmâm; Hasan Efendi-Mevlânâ Kâtibî); 10. Cilt, s. 228 ve s. 261.
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar
- "Yağmur, Amasya", Vikipedi (İngilizce), https://en.wikipedia.org/wiki/Yağmur,_Amasya
- "Amasya Amasya Merkez'in Mahalleleri, Nüfus Bilgileri, Haritalar ve İstatistikler", Atlas BIG, çevrimiçi.
- Mustafa Çağhan Keskin, "Foundations and Real Estates of Yorguc Pasha Family Through The Ottoman Endowment System", 22nd Annual European Real Estate Society Conference, İstanbul, 2015.