Amasya'da sekbânbaşı olan Hasan Ağa'nın oğludur. Amasya'da Sultân Murâd'ın sarâyına gidip tefeyyüz ederek yeniçeri ağası⁵⁶⁹ olmuşdu. 848 senesinde Amasya beylerbeyi olup Edirne'den geldi. Vusûlüne kadar Hacı Halîl Paşazâde Memi Bey vâlî kâ'im-makâmı olmuşdu. 849 senesinde vak'a-i ma'lûmeden dolayı Tokat kalesine habs edilen Türklerin meşâhîr-i ümerâsından Yiğit Paşazâde Turhân Bey afv ve ıtlâk edilerek [219] Amasya'ya geldi. Tokat beylerbeyi Balabân Paşa ile beraber Mora harbine me'mûren Rûmeli'ne gitdi.
850 cemâziyelâhiresinin üçüncü gününde Amasya ümerâsından olup Rûmeli harbine me'mûr olan Aydın Beyzâde Alî Bey, Amasya dâhilinde Tayboğa Alanı ve Emîr Hasan Alanı çiftliklerini evlâdına vakf edib gitdi.⁵⁷⁰
Bu vakfiyenin şâhidlerinden olan Kemâl bin el-Hâc İbrâhim ile Mehmed bin Alî el-Karahisârî şâyân-ı dikkat sîmâlardandır. Birincisi şehzâdeliğinde Sultân Bâyezîd-i Sânî'ye vezîr olan Kemâl Paşa'dır. İkincisi sudûr-ı ulemâdandır.
Amasya beylerbeyi Ağa Hızır Paşa, Dulkadiroğlu'nun şehzâde Sultân Mehmed'e tezvîc edilen kerîmesini Manîsâ'ya kadar îsâline halîlesiyle beraber me'mûr olup gitdi. Yerine Koca Mehmed Paşazâde Süleyman Bey beylerbeyi kâ'im-makâmı oldu. İki ay kadar devâm etdi.
851 senesi evâhirinde Yâkût Paşa Zâviyesi şeyhi olan kibâr-ı a'yândan Divriklizâde Şemseddîn Mü'eyyed Çelebi vefât etdi. Mahdûmları Abdulvâsi', Abdullah, Alî Çelebilere de "Mü'eyyedzâde" dendi.
852 cumadelâhiresinin onuncu günü Merzifon'da kutbu'l-ulemâ olan Sultâniyye müderrisi Mevlânâ Şücâ'eddîn İlyâs bin Yahyâ el-Merzifônî vefât edib yerine Mevlânâ Kemâl el-Kırîmî tilmîzi Şemseddîn [220] Ahmed el-Kırîmî Sultâniyye müderrisi oldu.
853 senesinde Amasya kadısı Abdurrahmân Çelebi, zuhûr eden bir hâdise-i hukûkiyyeden dolayı ulemânın ısrârıyla azl edilip Tokâdî Cemâleddîn Yûsuf Efendi Amasya kadısı oldu. Fakat Abdurrahmân Efendi'nin hükmü kazaskerin tasvîbine iktırân eylediğinden 854 senesi muharreminde Abdurrahmân Efendi yine kadılığa intihâb edildi.
855 senesi muharreminin üçüncü günü Sultân Murâd Hân-ı Sânî Edirne'de vefât edib şehzâdeleri Sultân Mehmed Hân-ı Sânî Manîsâ'dan Edirne'ye gitdi. İkinci def'a Osmanlı tahtına cülûs etdi. Amasya'da arslan resimli mankırların darbına emr verildi. Yeniçeri ağalığından azl edilen Kazancı Doğan Bey, menfiyyen Amasya'ya geldi.
856 senesinde Amasya müftüsü olan Tokâdî Paşmakçızâde ibni Meddâs Hüsâmeddîn Hüseyin Efendi fetvâdan hacr olunup yerine meşâhîr-i ulemâdan Hatîbzâde Mevlânâ Zeyneddîn Halîl Çelebi Amasya müftüsü ve fetvâya me'zûn oldu.
857 senesi muharreminde Amasya Beylerbeyi Ağa Hızır Paşa ve Yörgüç Paşa birâderi Hızır Paşa ve sâ'ir Amasya beyleri İstanbul fethine me'mûr olduklarına binâ'en Amasya beylerbeyiliğine Tokat sancağı beyi Eretnazâde Alî Bey ta'yîn edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'da sekbanbaşı olan Hasan Ağa'nın oğludur. Amasya'da Sultan Murad'ın sarayına gidip yükselerek yeniçeri ağası olmuştu. 848 [1444-45] yılında Amasya beylerbeyi olarak Edirne'den geldi. Gelişine kadar Hacı Halîl Paşazâde Memi Bey vali vekili olmuştu. 849 [1445-46] yılında bilinen olay yüzünden Tokat kalesinde hapsedilen Türklerin ünlü beylerinden Yiğit Paşazâde Turhân Bey bağışlanıp serbest bırakılarak Amasya'ya geldi. Tokat beylerbeyi Balabân Paşa ile birlikte Mora savaşına görevlendirilerek Rumeli'ne gitti.
850 [1446-47] yılı cemâziyelâhirinin üçüncü gününde Amasya beylerinden olup Rumeli savaşına görevlendirilen Aydın Bey oğlu Alî Bey, Amasya sınırları içinde Tayboğa Alanı ve Emîr Hasan Alanı çiftliklerini çocuklarına vakfedip gitti.
Bu vakfiyenin tanıklarından Hacı İbrâhim oğlu Kemâl ile Karahisarlı Mehmed oğlu Alî dikkate değer kişilerdir. Birincisi, şehzadeliğinde Sultan II. Bayezid'e vezir olan Kemâl Paşa'dır. İkincisi büyük âlimlerdendir.
Amasya beylerbeyi Ağa Hızır Paşa, Dulkadiroğlu'nun şehzade Sultan Mehmed'le evlendirilen kızını Manisa'ya kadar götürmek üzere eşiyle birlikte görevlendirilip gitti. Yerine Koca Mehmed Paşazâde Süleyman Bey beylerbeyi vekili oldu. Bu vekâlet iki ay kadar sürdü.
851 [1447-48] yılının sonlarında Yâkût Paşa Zaviyesi şeyhi, ileri gelenlerden Divriklizâde Şemseddîn Mü'eyyed Çelebi öldü. Oğulları Abdulvâsi', Abdullah ve Alî Çelebilere de "Mü'eyyedzâde" denildi.
852 [1448-49] yılı cemâziyelâhirinin onuncu günü Merzifon'da âlimlerin kutbu, Sultâniyye müderrisi Mevlânâ Şücâ'eddîn İlyâs bin Yahyâ el-Merzifônî öldü; yerine Mevlânâ Kemâl el-Kırîmî'nin öğrencisi Şemseddîn Ahmed el-Kırîmî Sultâniyye müderrisi oldu.
853 [1449-50] yılında Amasya kadısı Abdurrahmân Çelebi, ortaya çıkan bir hukuk sorunu yüzünden âlimlerin ısrarıyla görevden alınıp yerine Tokatlı Cemâleddîn Yûsuf Efendi Amasya kadısı oldu. Fakat Abdurrahmân Efendi'nin hükmü kazaskerin onayına uygun düştüğünden 854 [1450-51] yılı muharreminde Abdurrahmân Efendi yine kadılığa seçildi.
855 [1451-52] yılı muharreminin üçüncü günü [3 Şubat 1451] Sultan II. Murad Han Edirne'de ölünce oğlu Sultan II. Mehmed Han Manisa'dan Edirne'ye gitti. İkinci kez Osmanlı tahtına çıktı. Amasya'da arslan resimli mankırların (bakır paraların) basılması emredildi. Yeniçeri ağalığından alınan Kazancı Doğan Bey sürgün olarak Amasya'ya geldi.
856 [1452-53] yılında Amasya müftüsü, Tokatlı Paşmakçızâde İbni Meddâs Hüsâmeddîn Hüseyin Efendi fetva vermekten men edilip yerine ünlü âlimlerden Hatîbzâde Mevlânâ Zeyneddîn Halîl Çelebi Amasya müftüsü oldu ve fetva vermeye yetkilendirildi.
857 [1453-54] yılı muharreminde Amasya Beylerbeyi Ağa Hızır Paşa ile Yörgüç Paşa'nın kardeşi Hızır Paşa ve öteki Amasya beyleri İstanbul'un fethine görevlendirildiklerinden, Amasya beylerbeyiliğine Tokat sancak beyi Eretnazâde Alî Bey atandı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sekbânbaşı: yeniçeri ocağında üst düzey komutanlardan biri
- vâlî kâ'im-makâmı: vali vekili
- vak'a-i ma'lûme: bilinen olay
- tezvîc: evlendirme
- halîle: eş, karı
- sudûr-ı ulemâ: âlimlerin önde gelenleri
- kutbu'l-ulemâ: âlimlerin kutbu, en büyük âlim
- mankır: bakır para
- fetvâdan hacr: fetva vermekten men edilme
- menfiyyen: sürgün olarak
Hızır Paşa Kimdi
Hüsameddin, Hızır Paşa'nın Amasya'da sekbanbaşı olan Hasan Ağa'nın oğlu olduğunu, Sultan Murad'ın sarayına gidip yükselerek yeniçeri ağası olduğunu ve 848 [1444-45] yılında Amasya beylerbeyi olarak Edirne'den geldiğini yazar. Okuduğumuz kaynaklarda bu kişiyle ilgili ayrıca bir biyografik bilgiye rastlanmadı. Metinde birbirine karışabilecek üç Hızır vardır: Amasya beylerbeyi "Ağa Hızır Paşa", Yörgüç Paşa'nın kardeşi Hızır Paşa ve Yörgüç Paşa'nın oğlu Hızır Bey. Yörgüç Paşa'nın oğulları arasında Hızır ve Mustafa'nın Varna Savaşı'nda şehit düştüğü ansiklopedik kaynakta yazılıdır. Bu yüzden 857 yılında İstanbul fethine gidenlerin arasında anılan Hızır Paşa, oğul değil kardeş olmalıdır; bu, bizim çıkarımımızdır.
Dipnot 569'da Hüsameddin, yeniçeri ağası unvanının yeniçeri ocağının kuruluşundan beri var olduğunu ve sekbanbaşı ağanın başka bir makam olduğunu belirtir. Hızır Paşa'nın yeniçeri ağalığından sonra Amasya beylerbeyliğine geçmesi, o dönemde askerî görevlerle valiliklerin birbirine geçtiğini gösteren bir örnektir.
Dulkadiroğlu Kızının Manisa'ya Götürülmesi
Metindeki en dikkat çekici olay, Dulkadiroğlu beyinin kızının şehzade Mehmed'le evlendirilmesidir. Hüsameddin bu olayı 850-851 yılları arasına, yani 1446-1448'e yakın bir tarihe yerleştirir. Başka kaynağa göre Dulkadiroğlu Süleyman Bey'in kızı Sitti Mükrime Hatun'un Mehmed'le düğünü Kasım-Aralık 1450'de iki ay sürmüş, çeyizi Elbistan'a her Osmanlı valisi ve eşlerinden oluşan bir kortejle getirilmiştir. Bu ayrıntı, Hüsameddin'in "Amasya beylerbeyi eşiyle birlikte Manisa'ya gitti" kaydıyla örtüşür. Yani olayın kendisi doğrulanıyor, ancak tarihi arasında üç ya da dört yıllık bir fark var. Bu farkın sebebi bilinmemektedir. Bu evlilik, II. Murad'ın Karamanoğulları ve Karakoyunlular'a karşı bir müttefik sağlama siyasetinin parçası olarak anlatılır. Aynı kaynağa göre Süleyman Bey, kızlarından birini Memlük sultanıyla da evlendirmiştir.
II. Murad'ın Ölümü ve Mehmed'in Dönüşü
Hüsameddin'in II. Murad'ın ölümü için verdiği tarih (855 muharreminin üçü), ansiklopedik kaynakta 3 Şubat 1451 olarak geçen tarihle uyuşur. Mehmed'in Manisa'dan gelip ikinci kez tahta çıktığı da bilinir. Çandarlı Halil Paşa'nın bu on altı günlük aralıkta devleti yönettiği ve yeni padişaha biat ederek vezirliğinde kaldığı başka kaynakta yazılıdır. Hüsameddin'in 37. maddede anlattığı gelişmelerin zemini buradadır.
Metinde geçen "Kazancı Doğan Bey" adına gelince, Edirne'deki Buçuktepe olayını anlatan bir çalışmada yeniçeri ağası olarak Kurtçu Doğan anılır ve onun Çandarlı Halil Paşa'nın tarafında yer aldığı yazılır. Hüsameddin'in "Kazancı Doğan" adıyla anılan kişiyle bunun aynı kişi olup olmadığı, ayrıca onun Amasya'ya sürgün gönderilmesi konusunda okuduğumuz kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Amasya'nın Medrese ve Zaviye Hayatı
Metnin ikinci yarısı, Amasya ve Merzifon'daki ilim hayatının bir kaydıdır. Merzifon'daki Sultâniyye Medresesi müderrisleri, Yâkût Paşa Zaviyesi şeyhliği, Amasya'nın müftü ve kadılarının atanıp azledilmesi bir arada yer alır. Bu isimlerin çoğu için başka kaynakta ayrı bir bilgiye rastlanmadı. Kayıtlar, Hüsameddin'in kendi şecere ve vakfiye araştırmalarından geldiği için önemlidir; çünkü Mü'eyyedzâde, Muslihzâde gibi ailelerin Amasya'daki kuşaklarını izlemeye olanak verir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 3. Cilt, s. 474–475. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar