Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün

Çalındı kūs-ı sulṭānī yine güm güm öter dünyā
Temāşā-gāh-ı ‘ālemdür bugün ṣaḥrā-yı ma‘nīyā
Ṣafā vaḳti sürūr eyyāmı ‘işret mevsimi geldi
Ki oldı ‘izz ü iḳbāl ile bir sūr-ı sürūr-efzā
Ne sūr ol kim sürūrından anuñ mesrūr olup ‘ālem
Açıldı her göñül pür-şevḳ olup nūş itmeden ṣaḥbā
Ṣadā-yı ṭabl u ṣīt-i senc ü bāng-ı sūr-nāy ile
Zemīne zelzele düşdi zemāne velvele yārā
İrişdi bir ḳıyāmet-dem bu şehr oldı meger maḥşer
Ki ḥaşr oldı ser-ā-ser ins ü cinn ü pīr ile bernā
Dem urdı Ṣūr-ı İsrāfīl’den her sūr-nā beñzer
Ki enfāsı niçe dil-mürdeyi itdi o dem aḥyā
Te’essüf eyleyüp müşt ile döğdi sīnesin her ṭabl
Ki niçün ḥaşre dek olmaz bu şādī günleri ibḳā
Döğünüp her naḳāre dir ne ḳara günlere ḳalduk
Aña kim bu temāşādan bugün maḥrūm ola ḥāşā
Ser-ā-ser sencler şevḳ ile urup el ele yir yir
Sürūrı olmayana hey hey idüp eyler istihzā
İşit kūsuñ ṣadāsın şimdilik nevbet bizümdür dir
Zemān el virmiş iken olma ḫālī ẕevḳden aṣlā
Ḳuruldı gūne-gūne çerḫ-āsā ḫaymeler bir bir
Ṣanasın kim yire indi ṭoḳuz ḳat ṭārem-i a‘lā
Leṭāfetde neẓāfetde cihān gül-zārına döndi
Ḫıyām-ı lāle-gūn ile ser-ā-ser zeyn olup ṣaḥrā
Çekildi süfre-i şāhī ni‘amdan muġtenim oldı
Eger bāy u eger müflis eger a‘lā eger ednā
Meger kim cennet-i firdevsdür bu meclis-i ‘ālī
Ne ḫāṭırdan ḫuṭūr itse hemān ol dem olur peydā
Ṭoyura ḥaşre dek laḥm-ı ṭuyūra olmaya meyli
Eger bir süfresinde ḥāżır olsa biñ kişi farżā
Ġanem ḫod laḥm u şaḥm ile ġanīmetdür anı añma
Cihānı muġtenem ḳıldı ṭoyurdı ḫalḳı müstevfā
O meclisde çörekler mihr ü mehdür keh-keşān süfre
Ṭoḳuz çīnī ṭabaḳdur bu ṭoḳuz ḳat ḳubbe-i mīnā
Ya envā‘-ı nefāyis bişmege ol ‘arş-ı şāhīde
Yedi çerḫi ḳazandur maṭbaḫında günbed-i ḫaḍrā
Pilāv ki ḳıyyesin eflāke teşbīh eylesem lāyıḳ
K’olupdur rişteler ol āsmāna keh-keşān-āsā
Ol iki şemseler üstinde anuñ mihr ü mehdür kim
Ṭulū‘ itmiş muḳābil birbirine nitekim Cevzā
O meydān içre me’mūniyyeler ṣan ṭōplardur kim
Anı ḳapmaġa çevgān itdi destin pīr ile bernā
Veyāḫūd ḳılmaġ-içün iştihānuñ ḳal‘asın vīrān
Olupdur her biri bir ṭōp o meydān ‘arṣa-i heycā
Nefāyis ḳısmınuñ elvān u envā‘ın ne şerḥ idem
Olur bir nev‘inüñ terkībine lāzım hezār eczā
Şeker şerbetleri ḫod selsebīl-āsā sebīl oldı
İçen bir cür‘asın āb-ı ḥayāta eyler istiġnā
Ne şīrin kār olur yā Rab o şekker işleri k’anda
Girüp ṣūretlere ‘arż eyledi biñ hey’et-i zībā
Gelüp ferzāne şeh naṭ‘ında şekker işleri ḫalḳuñ
Kimine at virdi kimine fīl eyledi a‘ṭā
Ne ḳudretdür gör ol naḫli ki bitmiş bir dıraḫt üzre
Hezārān lāle envā‘-ı şükūfe biñ gül-i ra‘nā
Açup ‘ibret gözin kes̱retde vaḥdet seyrin it k’olmış
Niçe reng ü ṣuverle bir ḥaḳīḳat cāmi‘-i eşyā
Nedīm ü masḫara envā‘ınuñ gel hey’etin seyr it
Niçe lu‘bet-nümādur gör sipihr-i bī-ser ü bī-pā
Girüp her birisi bir ṣūrete görseñ ne kār eyler
Bu ṣūretlerle ol kāra olur ḥayrān niçe dānā
Ḳoşusı atları şol resme çāpükdür ki ger rākib
İder iki cihānı bir ‘inānın eylese irḫā
Ḳoşusında geçüp atı anuñ kim aldı meydānı
Yiridür aṭlas-ı çerḫ öñdüli olsa degül kālā
Mes̱eldür bu ki meydān yügrügüñ sen de yıraḳ idüp
Semend-i sa‘yı sür cehd it bu meydāndan girü ḳalma
Temāşā eyleseñ cündīlerini ‘arṣada şāhuñ
Kimisi Ḳahramān’dur kimisi Rüstem kimi Dārā
Yaraġ u yatla cümle[ten] yarar at ile meydānda
Ḳamusı ceng ider gerçi murādı ṣulḥdur ammā
Temāşāsına ḫad yoḳdur eger vaṣf eylesem bir bir
Temām olmaya biñ ṭūmār idersem naẓm ile inşā
Gice gündüz niçe gün seyr ü ẕevḳ ü ‘ıyş ü ‘işretdür
Zihī ‘ıyş ü zihī ‘işret zihī ṣoḥbet zihī na‘mā
Gice irdükde āteş işlerinden cümle-i ‘ālem
Olur pür-şevḳ ü nūrānī nitekim ‘ibretü’l-me’vā
Hevāya āsmānīler ḫurūş ile ṣu‘ūd itdi
Göge zencīr-i zerle çekdiler gūyāki ejderhā
Hevādan āsmānīden nüzūl itdükde seyr eyle
Döküldi yire yıldızlar ḳıyāmet irişüp gūyā
Yürüdi cümle āteş-bāzuñ işi od gibi ol dem
Od urup ata cevlān idicek meydānda berḳ-āsā
Niçe ṭōp u tüfeng ile bezenmiş ḳal‘ayı ol dem
Yaḳup yıḳdı çeküp yaluñ yaraḳ çün ḳal‘a-i a‘yā
Yaḳup pāpāslar yir yir ser-ā-ser nār u nūr oldı
Olup rūşen bil İslām ehli yandı ḫavf ile tersā
Bu āteş işlerinden çoḳ ṭarāḳa ḳopdı ‘ālemde
Delice ara yirde oldı ser-geşte ṭutup sevdā
Ḳadırġalar çatıldı birbirine od ṣaçup yir yir
Cihān deryā-yı āteş oldı āteşden yaḫūd deryā
Dönüp dolāblar ṣaçdı yine ṣu yirine āteş
Temāşā bāḳi oldı tāze ter çün gülşen-i ḫaḍrā
Yanıcaḳ anda şādurvānı seyr it bāġ-ı cennetde
Hemānā nūrdan bir servdür ḫalḳeylemiş Mevlā
Ḫurūsa ḫod ne minnet döne döne yandı seyr itdük
Bu gice anda nūr oldı niçe dīv ü niçe ‘anḳā
Eger bu meclise dirseñ nedür bādī nedür bā‘is̱
İdüp şeh-zāde-i a‘ẓam Resūl’üñ sünnetin icrā
Aḳıtdı lūle’-i yāḳūtdan elmās ile la‘li
Ola tā ḳıymet ü ḳadri füzūn çün dürre-i Sīnā
Veyāḫūd ney-şekerden ḳaşr-ı ney ḫal‘ eyledi tā kim
İre emr-i ḫitāndan cāne leẕẕet ola şekker-ḫā
Şehen-şāh-ı ‘aẓīmü’ş-şān u sulṭān-ı celīlü’l-ḳadr
Mu‘izzü’l-mülki ve’l-mille muġīs̱üd-dīn ve’d-dünyā
Yegāne Ḥażret-i Sulṭān Selīm bin Süleymān Ḫān
Kim oldur şāhlar içre ‘aṭā vü cūd ile yektā
Sikender der Ġażanfer fer Süleymān menzilet k’oldur
‘Ömer ‘adl ü Muḥammed ḫū ‘Alī sīret velī sīmā
Aña da‘vā-yı devletde ne lāzım ḥüccet ü bürhān
Cihānda luṭf u cūd ile çü nāmın eyledi imżā
Sen ol şāh-ı refī‘ü’l-ḳadrsin der-gāhuña nisbet
Felek alçaḳlıḳ eyler itse ger da‘vā-yı isti‘lā
Kerem bārānı fā’iż olmasa ebr-i kefüñden ger
Gül ü lāle bitürmezdi cihānda ḫār ile ḫārā
Sipihr-i salṭanat üzre çü sen mi‘rāca yüz ṭutduñ
Oḳur pīr ü cüvān ṣıdḳ ile sübḥāne’lleẕī esrā
Ḳaçan ola muḳābil saña ḫaṣm-ı tīre-rūz iy şāh
Ne farḳı var semānuñ ṭoġsa ḫūrşīd-i cihān-ārā
Keremden gerçi Ḥātem dem ururdı devr-i cū-dilde
Anuñ da defteri ṭayy oldı nāmıdur hemān peydā
Ne zā’id fikr olur ummaḳ saḫāvet ma‘z-ı zā’idden
Bugün gün gibi rūşen olmış iken sende bu ma‘nā
Zemān-ı ‘adl ü dāduñda cihān āsūde olmışdur
Ne vehm-i ḥīle-i reh-zen ne ḫavf-ı fitne-i a‘dā
Şehen-şāhā bu eyyām-ı sürūr u vaḳt-i şādīde
Cihānuñ cem‘ olup ḫalḳı idüp her birisi bir rā
Ṭarīḳince iderler bir hüner iẓhārına gūşiş
K’alup in‘ām u iḥsānı geyeler ḫil‘at u dībā
Ḳuluñ Fażlī de iẓhār-ı hüner itdi naẓar eyle
Ki oldur böyle da‘vā-yı hünerden maḳṣad-ı aḳṣā
Ḳamunuñ menşe’i cehl ü bunuñ fażl u ma‘ārifdür
Ḳamu fānī durur ammā bu eyler nāmuñı ibḳā
Egerçi iltifātuñla müşerrefdür benüm şāhum
Ne kim ola keremden ger mużā‘af eyleseñ āyā
Hünerdür ḳullara şāh-ı hüner-perver naẓar itse
Anuñla ‘aḳl u fehm-i pāka istidlāl ider dānā
Ḳo taṭvīli yetervir şāha taṣdī‘i hemān Fażlī
El açup ḳıl du‘ā iḫlāṣ ile oldur saña evlā
Niçe kim sūr-ı eflāke döküp zerrīn-‘alem ḫurşīd
Sürūr-ı sūr ile mesrūr ola āfāḳ ser-tā-pā
Sürūr ile geçüp her rūzı sūr olsun sa‘ādetle
Gül-i sūrīsini ḳılsun hemīşe tāze ter Mevlā

Günümüz Türkçesiyle

1. Sultanlık kösü çalındı, dünya yine güm güm ötüyor; bugün kır, âlemin seyir yeridir. (Mısra sonundaki "ma‘nīyā" sözü "gerçekten" ya da "ey anlam ehli" diye anlaşılabilir.)

2. Neşe vakti, sevinç günleri, işret mevsimi geldi; çünkü izzet ve ikballe sevinç artıran bir düğün kuruldu.

3. Ne düğündür o ki onun sevincinden âlem şenlendi, her gönül şarap içmeden coşkuyla açıldı.

4. Davulun sesi, zilin gürültüsü ve zurnanın feryadıyla yere deprem düştü, zamana velvele yayıldı.

5. Bir kıyamet anı erişti, meğer bu şehir mahşer olmuş; çünkü insan ve cin, yaşlı ve genç baştan başa toplandı.

6. Her zurna İsrafil'in surundan dem vuruyor gibidir; nefesleri o an nice gönlü ölüyü diriltti. ("Sūr-nā", zurna, ile kıyamette üfürülecek "Ṣūr" arasında ses oyunu vardır.)

7. Her davul, bu sevinç günleri neden mahşere dek sürmüyor diye üzülüp yumruğuyla göğsünü dövdü.

8. Her nakkare dövünüp "ne kara günlere kaldık" der; (bu söz,) hâşâ, bugün bu seyirden mahrum kalana söylenir. ("Naḳāre" ile "ne ḳara" arasında cinas vardır.)

9. Ziller yer yer coşkuyla el ele vurup sevinci olmayanla "hey hey" diye alay eder.

10. Kösün sesini dinle, "şimdilik nöbet bizimdir" der; zaman el vermişken zevkten hiç geri kalma.

11. Türlü türlü, gök gibi çadırlar birer birer kuruldu; sanırsın en yüce dokuz kat gök yere indi.

12. Kır, lale renkli çadırlarla baştan başa süslenip incelikte ve temizlikte cihanın gül bahçesine döndü.

13. Şahın sofrası kuruldu; zengin de müflis de, yüce de alçak da nimetlerden payını aldı.

14. Bu yüce meclis meğer Firdevs cennetiymiş; gönülden ne geçse o an ortaya çıkar.

15. Diyelim ki sofrasında bin kişi bulunsa, onları mahşere dek kuş etine heves etmeyecek kadar doyurur.

16. Koyun eti ve yağıyla zaten bir ganimettir, onu anma; cihanı ganimetle doldurdu, halkı tam doyurdu.

17. O mecliste çörekler güneş ve ay, Samanyolu sofradır; bu dokuz kat mavi kubbe dokuz çini tabaktır.

18. Ya da o şahane arşta türlü nefis yemekler pişirmek için yeşil kubbe (gök) mutfağında yedi feleği kazan yapmıştır.

19. Pilavın tepesini göklere benzetsem yeridir; içindeki şehriye telleri o gökte Samanyolu gibidir.

20. Onun üstündeki o iki şemse, İkizler burcu gibi birbirinin karşısında doğmuş güneş ile aydır. (Şemse, güneş biçiminde süs demektir.)

21. O meydandaki memuniye tatlıları sanki birer toptur; onları kapmak için yaşlı genç elini çevgân etti. (Çevgân, at üstünde topa vurulan değnektir.)

22. Ya da o meydan bir savaş alanı olmuş, her biri iştah kalesini yıkmak için bir top güllesi olmuştur.

23. Nefis yemeklerin renklerini ve türlerini nasıl anlatayım; bir türünün terkibi için bin çeşit malzeme gerekir.

24. Şeker şerbetleri zaten Selsebil gibi sebil oldu; bir yudumunu içen hayat suyuna ihtiyaç duymaz.

25. Ya Rab, o şeker işleri ne tatlı bir iştir ki orada suretlere girip bin güzel biçim gösterdi.

26. Akıllı şah satranç tahtasına gelip halkın şeker işlerinden kimine at verdi, kimine fil bağışladı. ("Ferzāne" akıllı demektir ve satrançtaki "ferz" taşını çağrıştırır; at ve fil de satranç taşlarıdır.)

27. Bak, ne kudrettir: tek bir ağaç üzerinde biten o nahılda binlerce lale, türlü çiçekler, bin güzel gül var. (Nahıl, düğün alaylarında taşınan, süslerle donatılmış ağaçtır.)

28. İbret gözünü aç da çoklukta birliği seyret; tek bir hakikat nice renk ve suretle bütün eşyayı kendinde toplamıştır.

29. Gel, nedimlerin ve maskaraların türlü kılıklarını seyret; başsız ayaksız feleğin nice oyun gösterdiğine bak.

30. Her biri bir kılığa girip ne iş yaptığını bir görsen; nice bilgin bu suretlerle o işe hayran olur.

31. Koşu atları öyle çeviktir ki binici dizginini bir gevşetse iki cihanı bir eder.

32. Koşuda geçip meydanı alan atın ödülü göğün atlası olsa yeridir; o sıradan bir kumaş değildir.

33. "Meydan yüğrüğün, meydandan geri kalma" diye bir atasözü vardır; sen de gayret atını uzaklara sür, çalış, bu meydandan geri kalma. ("Yüğrük", hızlı koşan at demektir.)

34. Şahın cündîlerini meydanda seyretsen, kimisi Kahraman, kimisi Rüstem, kimisi Dârâ'dır. (Cündî, cirit ve mızrak oyunu oynayan atlıdır.)

35. Hepsi silah ve donanımla, iyi atlarla meydanda savaşır; gerçi muratları barıştır.

36. Seyrinin sonu yoktur; birer birer anlatsam, nazımla bin tomar yazsam yine bitmez.

37. Gece gündüz nice gün seyir, zevk, eğlence ve işrettir; ne güzel eğlence, ne güzel işret, ne güzel sohbet, ne güzel nimet.

38. Gece gelince ateş oyunlarından bütün âlem Me'vâ cenneti gibi coşku ve nurla dolar. (Metinde "‘ibretü’l-me’vā" yazılıdır.)

39. Havai fişekler gürültüyle havaya yükseldi; sanki altın zincirle göğe bir ejderha çektiler.

40. Havai fişekler havadan inerken bir seyret; sanki kıyamet kopmuş, yıldızlar yere dökülmüş.

41. Ateşbaz meydanda ata ateş verip onu şimşek gibi koşturunca, bütün işi o an ateş gibi yürüdü.

42. O an toplarla, tüfeklerle bezenmiş nice kaleyi, düşmanların kalesiymiş gibi yalın silah çekip yakıp yıktı.

43. Papazları yer yer yakıp her taraf baştan başa ateş ve nur oldu; bil ki İslam ehli aydınlandı, Hristiyan korkuyla yandı.

44. Bu ateş oyunlarından âlemde çok patırtı koptu; arada deli, sevdaya tutulup sersem oldu.

45. Kadırgalar yer yer ateş saçarak birbirine çatıldı; cihan bir ateş denizi, ya da ateşten bir deniz oldu.

46. Dolaplar dönüp yine su yerine ateş saçtı; yeşil gül bahçesi gibi taptaze bir seyir kaldı.

47. Orada şadırvan yanınca cennet bahçesindeymiş gibi seyret; Mevlâ'nın nurdan yarattığı bir servi ağacının ta kendisidir.

48. Horozu hiç anma, dönüp dönüp yandığını seyrettik; bu gece orada nice dev, nice Anka kuşu nur oldu.

49. Bu meclisin sebebi, vesilesi nedir dersen: en büyük şehzade Resul'ün sünnetini yerine getirdi.

50. Yakut oluktan elmas ile lal akıttı; değeri ve kadri Sina incisi gibi artsın diye. (Sünnet kanı lal ve elmasa benzetilir.)

51. Ya da şeker kamışının kamış kabuğunu soydu ki sünnet emrinden cana lezzet ersin, şeker yer gibi olsun.

52. O, şanı yüce şehinşah, kadri ulu sultan; mülkü ve milleti aziz kılan, dine ve dünyaya yardım eden.

53. Biricik Hazret-i Sultan Selim bin Süleyman Han ki o, şahlar içinde bağışta ve cömertlikte tektir.

54. O, İskender kapılı, aslan heybetli, Süleyman mertebelidir; adaleti Ömer'in, huyu Muhammed'in, gidişatı Ali'nin, yüzü veli yüzüdür.

55. Lütuf ve cömertlikle adını cihana imzaladığına göre, devlet davasında ona delil ve kanıt ne gerek.

56. Sen o kadri yüce şahsın ki felek yücelik davasına kalksa, senin dergâhının yanında alçak kalır.

57. Kerem yağmuru avucunun bulutundan dökülmeseydi, cihanda diken ve kaya arasında gül ve lale bitmezdi.

58. Saltanat göğünde miraca yüz tuttuğun için yaşlı genç içtenlikle "Sübhânellezî esrâ" ayetini okur. (İsra suresinin ilk ayetidir ve Hz. Peygamber'in gece yolculuğunu anlatır.)

59. Ey şah, kara günlü hasım ne zaman sana karşı durabilir; cihanı süsleyen güneş doğunca göğün (karanlığından) ne kalır. (İkinci mısraın anlamı tam açık değildir.)

60. Hâtem gerçi cömertlik devrinde keremden söz ederdi; onun da defteri dürüldü, yalnız adı ortada kaldı. (Hâtem-i Tâî, cömertliğiyle anılan Arap emîridir.)

61. Bu anlam bugün sende gün gibi açıkken, "zâid"den cömertlik ummak ne fazla bir düşüncedir. ("Zā’id" fazla demektir; cömertliğiyle tanınan Ma‘n b. Zâide'nin adına bir anıştırma olmalıdır.)

62. Senin adalet ve insaf zamanında cihan huzura ermiştir; ne yol kesicinin hilesinden kuşku vardır ne düşmanların fitnesinden korku.

63. Şehinşahım, bu sevinç günlerinde, şenlik vaktinde cihanın halkı toplanmış, her biri bir yol tutmuştur.

64. Her biri kendi tarzınca bir hüner göstermeye çalışır ki ihsan alıp hilat ve ipekli giysin.

65. Kulun Fazlî de hüner gösterdi, bir bak; böyle bir hüner davasının en son maksadı odur.

66. Hepsinin kaynağı cehalettir, bununki fazilet ve marifettir; hepsi fanidir, ama bu senin adını kalıcı kılar.

67. Şahım, gerçi o senin iltifatınla şereflenmiştir; ama keremle bunu iki katına çıkarsan nasıl olur.

68. Hüner sever şahın kullarına bakması bir hünerdir; bilgin, bununla onun temiz aklını ve anlayışını anlar.

69. Fazlî, uzatmayı bırak, şaha verdiğin sıkıntı yeter; el açıp ihlasla dua et, senin için en uygunu budur.

70. Güneş feleklerin surunda altın sancaklar saçtıkça, ufuklar baştan ayağa düğün sevinciyle sevindikçe,

71. her günü saadetle, sevinç içinde geçip bir düğün olsun; Mevlâ onun kırmızı gülünü daima taze tutsun. ("Sūr" hem düğün hem kale duvarı, "gül-i sūrī" kırmızı gül demektir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yetmiş bir beyitlik bir kasidedir ve Özkat'a göre Fazlî'nin en hacimli kasidesidir. Vezin hezec bahrinin "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıdır. Kafiye "-ā" sesidir (dünyā, ma‘nīyā, efzā, ṣaḥbā, yārā...); redif yoktur. Başlığı "Ḳaṣīde-i Fażlī Berāy-ı Sūr-ı Sulṭān Murād Ḫān"dır, yani Fazlî'nin Sultan Murad Han'ın düğünü için yazdığı kaside. Özkat kasideyi, Şehzade Selim'in oğlu Şehzade Murad (sonraki III. Murad) için yazılmış ve Selim'e hitaben söylenmiş bir sûriyye olarak tanıtır. Ona göre elli bir beyitlik nesip bölümünde şenliğin bütün ihtişamı tasvir edilir; memduhun adı 53. beyitte anılır, şair mahlasını kullandığı 65. beyte kadar memduhunu över ve kaside altı beyitlik bir dua ile biter.

Metin yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Revan 1966 numaralı mecmuada (vr. 146a) bulunur. 35. beyitteki "cümle[ten]" neşirde yapılmış bir tamamlamadır. Özkat 52. beyitteki unvanları "dinin ve dünyanın yardımcısı, milletin ve devletin izzet edeni" diye açıklar; 58. beyitteki "sübḥāne'lleẕī esrā" sözünün İsra suresinin başı olduğunu belirtir.

Anlam ve Söz Sanatları

Kasidenin nesibi, on ikinci ve on üçüncü kasidelerdeki şenlik tasvirlerinin en geniş biçimidir. Sıra yine bellidir: kös, davul, zil ve zurna sesleri; çadırların kuruluşu; ziyafet; şeker işleri; nedimlerin ve maskaraların gösterileri; at koşusu ve cündîlerin oyunları; gece ateş oyunları. Bazı beyitler önceki sûriyyelerden neredeyse aynen alınmıştır: satranç tahtasında şeker işlerinden at ve fil bağışlanması (26. beyit), memuniye tatlılarının birer top, onları kapan ellerin çevgân olması (21. beyit), pilavın üstündeki iki şemse (20. beyit), koşu atları ve göğün atlasından ödül (31-32. beyitler), şadırvan, papazların yakılması, ateşbazın ata ateş verip koşturması ve son beyitteki "gül-i sūrī" duası. Fazlî'nin bu tasvirleri farklı düğünler için yeniden kullandığı anlaşılır.

Bu kasidede ilk kez görülen ayrıntılar da vardır. Mutfakta yedi felek kazan olur, pilavın şehriye telleri Samanyolu'na benzetilir (18-19. beyitler). Binlerce lale ve gülle donatılmış bir nahıl taşınır; şair bunu çoklukta birliğin, tek bir hakikatin nice renk ve suretle eşyayı kendinde toplamasının ibretli bir örneği olarak görür (27-28. beyitler). Gece bölümünde ateş oyunları çeşitlenir: toplarla, tüfeklerle süslenmiş kaleler yakılıp yıkılır, kadırgalar birbirine ateş saçar, dolaplar su yerine ateş püskürtür, horoz, dev ve Anka biçimindeki gösteriler yanar (42-48. beyitler). Özkat 42. beyitteki "yalun yarak" (çıplak silah) sözünü, Fazlî'nin şiirlerinde yaşayan eski Türkçe kelimelere örnek gösterir.

Özkat bu kasideden söz sanatlarına da örnekler seçer. 17. beyit teşbihe örnektir: çörekler güneş ve ay, Samanyolu sofra, dokuz kat gök dokuz çini tabaktır. Sekizinci beyitte "naḳāre" (nakkare) ile "ne ḳara" sözleri arasında bir cinas vardır: nakkareler "ne kara günlere kaldık" diye dövünür. 58. beyitte İsra suresinin ilk ayeti alıntılanarak Selim'in saltanat göğüne yükselişi Peygamber'in miracına benzetilir. 33. beyitte "Meydan yüğrüğün, meydandan geri kalma" atasözü kullanılır. Özkat'ın deyimler listesinde bu kasideden "zemine zelzele, zamana velvele düşmesi" (4. beyit), "dem vurmak" (6. beyit), "sinesini dövmek" (7. beyit) ve "el ele" (9. beyit) yer alır.

Kasidenin sonlarında küçük bir fahriye vardır. Şenlik günlerinde cihan halkı toplanmış, her biri ihsan alıp hilat giymek için kendi hünerini gösterir; Fazlî de hünerini, yani bu kasideyi sunar. Ötekilerin hüneri geçicidir, bunun kaynağı ise "fażl u ma‘ārif"tir ve padişahın adını kalıcı kılar (63-66. beyitler). "Fażl" kelimesi, şairin mahlasını da hatırlatır.

Tarihî Bağlam

Özkat'a göre kasidedeki Murad, Manisa sancakbeyi Şehzade Selim'in Nurbânû Sultan'dan 1546 yılında dünyaya gelen oğlu, sonraki III. Murad'dır. 49-51. beyitlerde düğünün sebebi açıkça bu şehzadenin sünnet edilmesi olarak verilir. Fazlî, Şehzade Mustafa'nın 1553'te öldürülmesinden sonra Selim'in divan kâtibi olmuştu; kasidenin Selim'e sunulması bu hizmetle ilgilidir. Sünnet düğününün tarihi ve yeri ne kasidede ne de Özkat'ta belirtilir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 209-214, kaside no. 29 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Revan 1966, vr. 146a); ayrıca s. 19 (hayatı), s. 54-55 (kasideler üzerine), s. 77 (düğün tasvirleri), s. 84 (söz sanatları), s. 90-94 (atasözleri ve deyimler) ve s. 105-106 (eski Türkçe kelimeler), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar