Fişte bu halayın üç bölümünün adı yan yana yazılmıştır: ağırlama, yanlama, yeldirme. Merzifon'un Türnük bucağına bağlı Kızıleğrek köyünden zurnacı Osman Keleş ile davulcu Hüseyin Duran'ın 8 Temmuz 1943'te konservatuvar heyetine çaldığı "Kürt Halayı"nın sırası bu adlardan anlaşılır: ağırlama ile açılan, yeldirme ile kapanan bir oyun. Bölümlerin uzunluğu ve ezginin kendisi ise hiçbir yayına geçmemiştir.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarının Amasya bölümünde bulunmaz
  • Kaynak kişiler: Osman Keleş (zurna; doğum rumî 1330, yani 1914-1915; zurnacı) ve Hüseyin Duran (davul; doğum rumî 1331, yani 1915-1916; davulcu); ikisi de Merzifon, Türnük bucağı, Kızıleğrek köyünden
  • Derleme yeri ve tarihi: Merzifon, 8 Temmuz 1943 (yer ve tarih katalogda köşeli ayraç içinde)
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, teknisyen Rıza Yetişen
  • Tür: oyun havası (halay), sözsüz; ağırlama, yanlama ve yeldirme bölümleri
  • Makam, usul: kayıtlı değil
  • Söz ve müzik: anonim
  • Arşivdeki yeri: Folklor Arşivi, plak 1127/A-1
  • Kaynak yayın ve bağlantı: Kaya kataloğu, sıra 3679; tezin tam metni. TRT bağlantısı yoktur

Sözleri

Bu halaydan kataloğa bir dize geçmemiştir; Keleş ile Duran'ın plağa aldırdıkları zurna ve davul havalarıdır. Basılı bir çözümlemesi de yoktur. Kaydın aslı Folklor Arşivi'ndeki 1127 numaralı plağın A yüzünün başındadır, fişinin bir kopyası ise TRT'nin 1970'li yıllarda çoğalttığı derleme fişleri arasında durur.

Yöre Aidiyeti

Ad, halayı Kürt oyun geleneğine bağlar; kayıt ise Merzifonlu iki çalgıcıdan, Merzifon'da alınmıştır. Bu iki bilgi arasındaki gerilim, parçanın Amasya yöresine ait sayılıp sayılamayacağını açık bir soru olarak bırakır ve katalog soruyu çözecek bir not içermez. İkilinin o gün çaldıkları arasında başka bir topluluğun adını taşıyan bir hava daha vardır, "Çerkes Halayı"; ötekiler "Üç Ayak", "Gelin Ağlatma", "Güreş (Dönmesi – Kapışması)" ile karşılama ve yürütme diye ikiye ayrılan "Yol Havası" gibi işlevini ya da biçimini adında taşıyan parçalardır. Aynı ad, Mustafa Kılıç ile Veli Döngel'in Amasya ilinde, yeri belirsiz bir oturumda çaldığı bir havada da geçer; adı ortak bu iki halayın tek bir ezgi mi, iki ayrı oyun mu olduğu konusunda fişler sessizdir.

Hikâyesi

Halayın Kızıleğrek'te ya da Merzifon düğünlerinde nasıl oynandığını anlatan bir yayın bulunmuyor; geliş ya da yakılış hikâyesi de kayda geçmemiştir. Katalog bu kaydın tarihini köşeli ayraç içinde verir. Kaya, aynı icracının fişlerinde tutarsız yer ve tarihlere rastladığında bunları gezinin takvimine göre düzelttiğini yazar; heyet 7 ve 8 Temmuz'u Merzifon'da geçirmiş, 9 Temmuz'da Gümüşhacıköy'e gitmiştir.

Müzikal Özellikleri

Üç bölümün adlarından başka müzikal bilgi yok. Çalgılar ise katalogda açıkça bellidir: Keleş zurnayı, Duran davulu çalar ve icracı listesi ikisinin de mesleğini bu çalgılarla yazar. Plağın A yüzünde halayın ardından ikilinin "Üç Ayak"ı gelir. B yüzü Merzifon'un öbür ustalarına ayrılmıştır: önce Aşir Kirpiksiz'in "Dik Delil Makamı", sonra Musa Aslan'ın "Yolma Havası". Keleş ile Duran'ın dokuz kaydı 1113'ten 1127'ye kadar birçok plağa dağılmış durumdadır; Kaya bu dağınıklığı, yüzlerinin sonunda yer kalan plakların kısa parçalarla tamamlanması uygulamasına bağlar.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Üç bölümlü halay yalnız Keleş ile Duran'ın 1943'teki çalışından bilinir. İkilinin aynı gün çaldığı Bıçak Oyun Havası ile aynı plağın B yüzünü açan Dik Delil Makamı sitede ayrı sayfalarda anlatılmıştır. Merzifon ve öbür ilçelerin ezgileri, Amasya merkezinkilerle birlikte Yeşilırmak'ın Ezgisi başlıklı yazıda toplanmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar