Özgün Metin

Vezin: Feʻilātün feʻilātün feʻilātün feʻilün

Ṣafha-i sīneme ol dil-ber-i raꜤnā gelmez
Dām-ı āġūşuma ol beççe-i ꜤAnḳā gelmez
Böyle bī-raḥmıñ elinden nice āh itmeyeyim
VaꜤd ider gelmesin āġūşuma ammā gelmez
Derd-i Ꜥaşḳ ile olursam da eger künc-i ġama
Ḫāṭırım ṣormaḳ içün ol gül-i ḥamrā gelmez
Ben nice Ꜥarż ideyim derd-i dilim yāra Ꜥaceb
Yanıma gelse de her dem yine tenhā gelmez
Yüz sürüp pāyına Mihrī nice dem āh itsem
Ṣafha-i sīneme ol dil-ber-i raꜤnā gelmez

Günümüz Türkçesiyle

1. O endamlı, güzel sevgili göğsümün sayfasına gelmiyor; Anka kuşunun o yavrusu kucağımın tuzağına düşmüyor. (Anka, adı bilinip kendisi görülmeyen, avlanması imkânsız efsanevî kuştur; sevgili onun yavrusuna benzetilerek ele geçmezliği anlatılır.)

2. Böyle merhametsiz birinin elinden nasıl ah etmeyeyim? Kucağıma geleceğine söz veriyor, ama gelmiyor. ("Gelmesin", eski Anadolu Türkçesinde "gelmesini" anlamındadır.)

3. Aşk derdiyle gam köşesine düşsem bile o kırmızı gül (sevgili) hatırımı sormaya gelmiyor.

4. Gönlümün derdini yâre nasıl anlatayım, şaşılacak şey; yanıma gelse de hiçbir zaman yalnız gelmiyor. (Sevgilinin yanında hep başkaları, yani rakipler vardır.)

5. Mihrî, yüzümü ayağına sürüp ne zamandır ah etsem de o endamlı güzel göğsümün sayfasına gelmiyor.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu gazel Mihrî Hatun'un divanında bulunmaz. Kütahya Vahid Paşa İl Halk Kütüphanesi'ndeki 43 Va 2871 numaralı derleyicisi bilinmeyen şiir mecmuasının 51b varağında yer alır ve Mutlu Muhammet Aktaş'ın 2023'te yayımladığı Mihrî mahlaslı yirmi gazelden beşincisidir. Aktaş, bu gazellerin Mihrî Hatun'a ait olmasını kuvvetli bir ihtimal sayar; ancak elindeki delillerin kesin bir hükme yetmediğini ve aynı mahlası başka şairlerin de kullanmış olabileceğini kabul eder. Şiir bu çekinceyle okunmalıdır. Kime yazıldığı bilinmez.

Gazel beş beyittir ve remel bahrinin "feʻilātün feʻilātün feʻilātün feʻilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "gelmez", kafiye "-â" sesidir: raꜤnā, ꜤAnḳā, ammā, ḥamrā, tenhā. Son beytin ikinci mısraı ilk mısraın aynen tekrarıdır. Aktaş bunu "redd-i matla" olarak işaretler: gazelin açılış mısraı sonda yeniden söylenerek şiir başladığı yere döndürülür. Böylece gazel, beklenen sevgilinin bir türlü gelmediği kapalı bir daire gibi biter.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin konusu sevgilinin gelmeyişidir ve her beyit bu gelmeyişin bir başka yüzünü gösterir. Birinci beyitte sevgili göğse ve kucağa gelmez; ikincide söz verdiği halde gelmez; üçüncüde âşık gam köşesine düştüğünde hatır sormaya gelmez; dördüncüde gelse bile yalnız gelmez. Bu sıralama, redifin tek başına bir hikâye kurabildiğini gösterir.

İlk beyitte iki benzetme yan yana durur. Göğüs bir sayfaya (ṣafḥa) benzetilir; sevgili bu sayfaya yazılmayan, gelip yerleşmeyen bir şekil gibidir. İkinci mısrada kucak bir tuzağa (dām), sevgili de Anka kuşunun yavrusuna benzetilir. İskender Pala, divan edebiyatında Ankanın Kafdağı'nda yaşaması, yükseklerden uçması ve kolay avlanamayışı yüzünden ulaşılması çok zor durumları anlatmak için kullanıldığını, sevgilinin de adı bilindiği halde görülmeyişi sebebiyle ona benzetildiğini belirtir. Tuzak ile kuş arasındaki tenasüp, kucağın sevgiliyi yakalamaya yetmediği fikrini somutlaştırır. Sevgilinin "beççe", yani yavru diye anılması ona bir gençlik ve tazelik de katar.

Üçüncü beyitteki "künc-i ġam" (gam köşesi) ifadesi Aktaş'ın dikkat çektiği bir ayrıntıdır: araştırmacıya göre bu terkip Mihrî Hatun'un divanında sıkça geçer ve mecmuadaki gazellerde de karşımıza çıkar. Bu ortaklık, aidiyet tartışmasında gazelleri Mihrî'ye yaklaştıran ipuçlarından biridir. Aynı beyitte sevgili "gül-i ḥamrā" (kırmızı gül) diye anılır; Aktaş, divanda olduğu gibi mecmua gazellerinde de sevgilinin güzelliğinin gül bahçesi imgeleriyle anlatıldığını söyler.

Dördüncü beyit, sevgilinin yanında hep başkalarının bulunmasından yakınır. Divan şiirinde sevgiliyle âşık arasına giren bu kişiler rakiptir; Gülşen Kaya, Mihrî'nin divanında da rakibin gülün yanındaki diken gibi düşünüldüğünü belirtir. Burada rakip adıyla anılmaz, ama "yine tenhā gelmez" sözü onu açıkça işaret eder. Son beyitte âşık yüzünü sevgilinin ayağına sürer, yani tam bir teslimiyet içindedir; buna rağmen ilk mısraın tekrarıyla hiçbir şeyin değişmediği söylenir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Mutlu Muhammet Aktaş, "Mihrî Hatun'un Yayımlanmamış Gazelleri", Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 9/18 (Bahar 2023), s. 105-126, doi:10.28981/hikmet.1200789; gazel 5 (Kütahya Vahid Paşa İl Halk Ktp. 43 Va 2871, vr. 51b), s. 115; değerlendirme s. 110-112, 123-124.
  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 134. openaccess.firat.edu.tr

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar