Özgün Metin

Vezin: Mefā’īlün mefā’īlün mefā’īlün mefā’īlün

Lebin būs itdirirken ġayrıya her bār ṣad efsūs
Bize rām olmadı ancaḳ o gül-ruḫsār ṣad efsūs
Dehān u gerden ü rūyun murādum būs idi emān
MüsāꜤid olmadı baḫtım gibi dil-dār ṣad efsūs
Mülāyim olsa dil-berim müsāꜤid olsa baḫt-ı dūn
Yine māniꜤ olurlar vuṣlata aġyār ṣad efsūs
Sözünde bāꜤis olmaz vaꜤde incāz eylemez aṣlā
Bu bāġ-ı Ꜥālem içre her gül-i pür-ḫār ṣad efsūs
Nigāh-ı ḫışmına ḳāniꜤ olurken Mihriyā yārıñ
Yine ġayra olursa ġamze-i mekkār ṣad efsūs

Günümüz Türkçesiyle

1. Dudağını her seferinde başkasına öptürürken, yüz kere yazık; o gül yanaklı bize bir türlü yumuşamadı, boyun eğmedi, yüz kere yazık.

2. Muradım onun ağzını, boynunu ve yüzünü öpmekti, aman; ama sevgili de talihim gibi yüzüme gülmedi, yüz kere yazık.

3. Sevgilim yumuşasa, alçak talihim de yardım etse, yine de rakipler kavuşmamıza engel olurlar, yüz kere yazık.

4. Sözünün bir dayanağı yoktur, verdiği sözü asla yerine getirmez; bu dünya bahçesindeki her dikenli gül böyledir, yüz kere yazık. (Sevgili, dikenleriyle incitmeden koklanamayan bir güle benzetilir.)

5. Ey Mihrî, yârin öfkeli bakışına bile razı olurken, o hilekâr göz süzüşü yine başkasına yönelirse, yüz kere yazık. (Âşık sevgiliden bir sert bakışa bile kanaat eder; ama o bakış da başkasına gidiyorsa elinde hiçbir şey kalmaz.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu gazel Mihrî Hatun'un divanında bulunmayan, Kütahya Vahid Paşa İl Halk Kütüphanesi'ndeki 43 Va 2871 numaralı şiir mecmuasının 57b varağından yayımlanmış bir metindir. Mutlu Muhammet Aktaş 2023 tarihli makalesinde mecmuadaki Mihrî mahlaslı yirmi gazeli tanıtmış, bunların Mihrî Hatun'a ait olmasını güçlü bir ihtimal saymış, ama kesin bir yargıya varılamayacağını vurgulamıştır. Bu gazel de o yirmi gazelden biri olduğu için aidiyeti kesin değildir. Kime yazıldığı bilinmez.

Gazel beş beyittir ve hezec bahrinin "mefā’īlün mefā’īlün mefā’īlün mefā’īlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif Farsça "ṣad efsūs" (yüz yazık, yüz kere eyvah) ifadesidir; kafiye "-âr" sesidir: gül-ruḫsār, dil-dār, aġyār, pür-ḫār, mekkār. Uzun ve iki kelimelik redif, her beytin sonunda bir iç çekiş gibi tekrar eder ve gazelin hayıflanma tonunu belirler.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, sevgiliye ulaşamayan âşığın hayıflanmasıdır. Sevgili dudağını başkalarına öptürür ama âşığa yumuşamaz; âşığın talihi de sevgili gibi ona yüz çevirmiştir; sevgili yumuşasa bile rakipler araya girer; sevgilinin sözü güvenilmez; en sonunda âşığın razı olduğu öfkeli bakış bile başkasına gider. Beyitler, her biri bir öncekinden biraz daha ağır bir mahrumiyet anlatacak biçimde sıralanmıştır.

İkinci beyitte sevgili âşığın talihine (baḫt) benzetilir: ikisi de "müsāʻid", yani elverişli ve yardımcı olmamıştır. Üçüncü beyitte aynı kelime tekrarlanır ve bu kez talih "dūn", yani alçak, aşağılık diye nitelenir. Bu tekrar, âşığın engellerini bir zincir halinde gösterir: sevgili, talih ve rakipler. Rakipler (aġyār) burada açıkça anılır. Gülşen Kaya, Mihrî'nin divanında rakibin sevgiliye engel olan ve gülün yanındaki dikene benzetilen kişi olarak işlendiğini belirtir. Dördüncü beyitteki "gül-i pür-ḫār" (dikenle dolu gül) ifadesi bu tasavvuru sevgilinin kendisine taşır: dünya bahçesindeki her gül gibi sevgili de güzelliğiyle birlikte incitici bir yan taşır ve verdiği sözü tutmaz.

Son beyitte iki bakış türü karşı karşıya konur: "nigāh-ı ḫışm" (öfkeli bakış) ve "ġamze-i mekkār" (hilekâr göz süzüşü). Kaya, Mihrî'nin divanında gamzenin, yani sevgilinin süzgün bakışının âşığı yaralayan bir ok gibi düşünüldüğünü gösterir. Bu gazelde ise âşık o yaralayıcı bakışa bile razıdır; asıl acı, o bakışın da başkasına yönelmesidir. Mahlas "Mihriyā" biçiminde, şairin kendisine seslenişi olarak kullanılmıştır. Aktaş'ın belirttiği gibi mecmuadaki gazellerde Arapça ve Farsça terkiplere çok az yer verilmesi ve dilin sadeliği dikkat çeker; bu gazelde de redif dışında cümleler konuşma Türkçesine yakındır. Aktaş, mecmuadaki gazellerde dinî ve tasavvufi unsurlara rastlanmadığını da kaydeder; bu gazel de tamamen beşerî bir aşk şiiridir.

Kaynakça

  • Mutlu Muhammet Aktaş, "Mihrî Hatun'un Yayımlanmamış Gazelleri", Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 9/18 (Bahar 2023), s. 105-126, doi:10.28981/hikmet.1200789; gazel 9 (Kütahya Vahid Paşa İl Halk Ktp. 43 Va 2871, vr. 57b), s. 117; değerlendirme s. 110-112, 124.
  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 134, 159-160. openaccess.firat.edu.tr

Çevrimiçi kaynaklar