Özgün Metin

Vezin: Feʻilātün feʻilātün feʻilātün feʻilün

Dil-berān içre seniñ ṭarzıña ḳurbān olayım
ꜤĀşıḳa mūnis olur yār-ı dil-ārāsın sen
Bu sözümden güzelim ola ṣaḳın āzürde
Şimdi būsun ile Ꜥālemde temāşāsın sen
Ben [nice] olmayayım zülfiñe dil-beste seniñ
Cümle ḫūbānı esīr itmede yektāsın sen
Mihriyā eyle ferāġat heves-i dil-berden
Bu reviş ile nice bir Ꜥāleme rüsvāsın sen

Günümüz Türkçesiyle

1. Güzeller arasında senin tavrına, edana kurban olayım; sen âşığa yakınlık gösteren, gönül süsleyen bir sevgilisin.

2. Güzelim, sakın bu sözümden incinme: şimdi öpücüğünle dünyanın seyrettiği biri oldun sen. (İkinci mısra açık değildir. "Būsun" kelimesi "öpücüğün" diye okunursa âşık, sevgilinin öpücüğünü başkalarına cömertçe dağıtmasını kırmadan ima eder; ilk mısradaki "incinme" ricası bu sitemli okumayı destekler. Kelime "seyredilecek güzellik" anlamında bir övgü olarak da anlaşılabilir.)

3. Senin zülfüne gönlümü nasıl bağlamayayım? Bütün güzelleri kendine esir etmekte teksin sen.

4. Ey Mihrî, güzellere duyduğun hevesten vazgeç; bu gidişle daha ne zamana kadar dünyaya rezil olacaksın sen?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu dört beyitlik gazel Mihrî Hatun'un divanında bulunmaz. Kütahya Vahid Paşa İl Halk Kütüphanesi'ndeki 43 Va 2871 numaralı şiir mecmuasının 58b varağında "Mihrī-i Rüsvā" başlığıyla yer alır ve Mutlu Muhammet Aktaş tarafından 2023'te yayımlanmıştır. Aktaş, mecmuadaki Mihrî mahlaslı gazellerin Mihrî Hatun'a ait olduğunu düşündüren dil ve üslup ipuçları bulmuş, ama kesin bir hükme varılamayacağını da açıkça kabul etmiştir. Gazel bu yüzden Mihrî Hatun'a ancak ihtimal olarak atfedilebilir. Kime yazıldığı bilinmez.

Gazel remel bahrinin "feʻilātün feʻilātün feʻilātün feʻilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-sın sen", kafiye "-â" sesidir: dil-ārā, temāşā, yektā, rüsvā. Şekil bakımından dikkat çeken bir aykırılık vardır: gazelin ilk beyti, kuralın gerektirdiği gibi iki mısraı kafiyeli bir matla değildir. İlk mısra "ḳurbān olayım" diye biter ve redife uymaz. Ayrıca dört beyit, gazel için alışılmış beş beyitlik alt sınırın altındadır. Aynı varakta, aynı başlıkla, aynı vezin, redif ve kafiyede yazılmış bir gazel daha vardır (Mecmua Gazeli 10); o gazelin matlaı düzgündür, ama mahlası yoktur. Bu iki aksaklık birlikte düşünüldüğünde, mecmuadaki iki metnin aslında tek bir gazelin iki parçası olabileceği akla gelir. Bu, metinlerin kendisinden çıkan bir gözlemdir; Aktaş'ın makalesinde böyle bir değerlendirme yoktur ve gazeller neşirde ayrı numaralarla verilmiştir.

Mecmuadaki "Mihrī-i Rüsvā" (rezil olmuş Mihrî) başlığı, son beyitteki "rüsvā" kelimesinden alınmış görünür. Aktaş, mecmuadaki bu tür başlıkların şairden çok derleyici tarafından gazelin konusuna göre konduğunu düşünür.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel sevgiliye övgüyle başlar ve âşığın kendi kendine verdiği bir öğütle biter. İlk beyitte âşık sevgilinin tavrına kurban olmak ister; sevgili âşığa yakınlık gösteren (mūnis), gönlü süsleyen (dil-ārā) biridir. İkinci beyit övgünün içine hafif bir sitem karıştırır: âşık önce "sakın incinme" der, sonra sevgilinin dünyaya seyirlik olduğunu söyler. Bu incelik, divan şiirinde sevgiliye doğrudan sitemin nezaketle yumuşatıldığı söyleyişlere örnektir.

Üçüncü beyitte sevgilinin zülfü bir bağ, güzeller de onun esirleridir. Gülşen Kaya, Mihrî'nin divanında âşıkların sevgili-padişahın kulları olarak düşünüldüğünü ve onları bağlayan zincirin sevgilinin saçı olduğunu belirtir. "Dil-beste" (gönlü bağlı) ve "esīr" kelimeleri bu tasavvura dayanır; sevgili yalnız âşıkları değil, bütün güzelleri esir etmekte de tektir (yektā).

Son beyitte şair kendisine "Mihriyā" diye seslenir ve güzellere duyduğu hevesten vazgeçmesini ister; aksi halde dünyaya rezil olacaktır. Divan şiirinde âşığın halk içinde rüsvā olması aşkın bedeli olarak sık işlenir; Kaya da Mihrî'nin divanında âşığın deli, divane, rüsvā ve Mecnun gibi sıfatlarla anıldığını gösterir. Aktaş'ın tespit ettiği "Mihrī-i Rüsvā" başlığının bu iki gazele birden konmuş olması da mecmuayı derleyenin bu beyti gazelin ana duygusu saydığını düşündürür.

Kaynakça

  • Mutlu Muhammet Aktaş, "Mihrî Hatun'un Yayımlanmamış Gazelleri", Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi 9/18 (Bahar 2023), s. 105-126, doi:10.28981/hikmet.1200789; gazel 11 (Kütahya Vahid Paşa İl Halk Ktp. 43 Va 2871, vr. 58b), s. 118; derleyici başlıkları s. 111; değerlendirme s. 110-112.
  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 84-85, 196. openaccess.firat.edu.tr

Çevrimiçi kaynaklar