Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Göz yaşı sensiz ki la‘l-i nāb olur
La‘l-i nābuñsuz ciger ḫūn-āb olur
‘Āḳıbet dil mülkini vīrān ḳılur
Ḳanlu yaşum böyle kim seyl-āb olur

Günümüz Türkçesiyle

1. Sensiz gözyaşı saf bir lal olur (kana boyanır); saf lal gibi dudağın olmadan ciğer kanlı suya döner. Kanlı gözyaşım böyle sel olup akınca sonunda gönül ülkesini yıkıp harap eder.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur; neşirde tuyuğların beşincisidir (tyğ 5). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif "olur", kafiye "-āb" sesidir: la‘l-i nāb, ḫūn-āb, seyl-āb; üçüncü mısra ("ḳılur") kafiyesizdir. Dörtlük üç nüshada da bulunur (VT 177a, VY 148b, Ü 61b). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

Tuyuğun en dikkati çeken yanı ikinci mısraın, birinci mısraın son sözüyle başlamasıdır: "la‘l-i nāb olur" diye biten mısraı "La‘l-i nābuñsuz" diye başlayan mısra izler. Aynı söz iki ayrı anlamla kullanılır. Kubbealtı "la'l" kelimesine parlak kırmızı renkli kıymetli taş, "nâb" kelimesine de halis, katıksız anlamını verir. Birinci mısrada "la‘l-i nāb" kanlı gözyaşının rengidir; ikincide sevgilinin lal dudağıdır. Gözyaşının lal olması ile lal dudağın yokluğu böylece birbirine bağlanır.

Kubbealtı "hûnâb" kelimesini kanlı su ve kanlı gözyaşı, "seylâp" kelimesini de sel diye açıklar. İki kafiye kelimesinde de "āb", yani su vardır; "nāb" ile birlikte üç kafiye aynı sesle biter. Gözyaşı önce lal olur, sonra ciğer kanlı suya döner, en sonunda kanlı yaş sele dönüşür; dörtlük böylece bir damladan bir sele doğru büyür. Son mısrada sel gönül ülkesini harap eder; aşkın âşığın içini yıkması, suyun bir şehri basması gibi anlatılır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "lâl – la'l", "nâb", "hûnâb – hûnâbe" ve "seylâp – seylâb" maddeleri. https://lugatim.com/s/hûnâb

Çevrimiçi kaynaklar