Özgün Metin
Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün
‘Işḳ iline vireli talan göñül
Oldı key ma‘mūr u hem vīrān göñül
İşigüñe düşeli ben bendeñe
Vaḳthā bir kez olur mihmān göñül
Günümüz Türkçesiyle
1. Gönül aşk ülkesine yağmaya verildiğinden beri pek bayındır hem de yıkık bir yer oldu. Ben kulun senin eşiğine düştüğümden beri gönül bana ancak arada bir, bir kez konuk olur. (İkinci mısradaki "key" kelimesini bağlama göre "pek" diye anladık. Son iki mısra için bkz. yorum.)
Edebî ve Tarihî Yorum
Şiirin Yapısı
Şiir dört mısralık bir tuyuğdur; neşirde tuyuğların dördüncüsüdür (tyğ 4). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif "göñül", kafiye "-ān" sesidir: talan, vīrān, mihmān; üçüncü mısra ("bendeñe") kafiyesizdir. Dörtlük üç nüshada da bulunur (VT 177a, VY 148b, Ü 61b). Ersoy'un aparatına göre Vatikan nüshası ikinci mısradaki "key" kelimesinin yerinde "hem" okur; bu okumayla mısra "hem ma‘mūr u hem vīrān" olur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.
Anlam ve Söz Sanatları
Tuyuğun ilk yarısı bir savaş imgesine dayanır. Kubbealtı "talan" kelimesini yağma, çapul diye açıklar ve eski Türkçe "talamak" (yağmalamak) fiiline bağlar. Gönül aşk ülkesine yağmaya verilmiştir; buna rağmen hem bayındır hem yıkık olur. "Ma‘mūr" ile "vīrān" arasında açık bir tezat vardır. Yağmalanan gönlün aynı anda bayındır sayılması, aşkın yıkımının âşık için bir zenginlik olduğunu söyler (bizim okumamızdır).
Son iki mısrayı şöyle anlıyoruz: âşık sevgilinin eşiğine düşmüştür ve gönlü artık orada yaşamaktadır; sahibine, yani "ben bendeñe" diye kendini kul olarak anan âşığa, ancak uzun aralarla bir kez konuk olarak uğrar. Kubbealtı "mihman" kelimesine misafir, konuk anlamını verir. Farsça çoğul "vaḳthā" sözü "zaman zaman, uzun aralıklarla" anlamını taşır. Gönlün kendi evine konuk olarak gelmesi, eşiğe bağlılığın derecesini gösteren ince bir buluştur. Mısranın sözdizimi kesin değildir; "bendeñe" kelimesi "senin kuluna" diye de okunabilir ve anlam pek değişmez.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Ersen Ersoy (hzl.), II. Bayezit Devri Şairlerinden Münîrî ve Dîvânı (İnceleme-Metin), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2017 (e-kitap), s. 381, tyğ 4 (giriş s. 7-8, 15-18). https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56095,muniri-divanipdf.pdf (arşiv kopyası: https://web.archive.org/web/20220803084052/https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56095,muniri-divanipdf.pdf?0)
Akademik çalışmalar
- Nihat Öztoprak, "Tuyuğ", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 41, İstanbul 2012, s. 450-451. https://islamansiklopedisi.org.tr/tuyug
Kitaplar
- Kubbealtı Lugatı (Misalli Büyük Türkçe Sözlük), "talan" ve "mihman" maddeleri. https://lugatim.com/s/mihman
Çevrimiçi kaynaklar
