Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Tā ki düşdi ‘ışḳ ile bī-çāre dil
Bulmadı derdine hergiz çāre dil
Ḳābil-i merhem degüldür ḥāṣılı
Tīr-i ġamzeñden yidiyse yara dil

Günümüz Türkçesiyle

1. Çaresiz gönül aşka düştüğünden beri derdine hiçbir zaman bir çare bulamadı. Kısacası gönül, bakışının okundan bir yara aldıysa, o yara merhemle iyileşecek bir yara değildir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur; neşirde tuyuğların üçüncüsüdür (tyğ 3). Vezin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıdır. Redif "dil" (gönül) kelimesidir; kafiyeyi "bī-çāre", "çāre" ve "yara" kelimeleri kurar. Üçüncü mısra ("ḥāṣılı") kafiyesizdir; bu, TDV'nin tuyuğ için verdiği "a a x a" düzenine uyar. Dörtlük üç nüshada da bulunur (VT 177a, VY 148b, Ü 61a). Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmemektedir.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk iki mısranın kafiye kelimeleri aynı kökten gelir: "bī-çāre" (çaresiz) gönül derdine "çāre" bulamaz. Kelimenin önce olumsuz, sonra olumlu biçimiyle kafiyeye girmesi, çaresizliği bir ses oyunuyla iki kez söyler. Dördüncü mısradaki "yara" da ses bakımından bu iki kelimeye yaklaşır; tuyuğun cinaslı kafiyeyi sevmesi Münîrî'nin bu dörtlüğünde tam bir cinas olarak değil, yakın seslerin tekrarı olarak görünür.

Son iki mısra "ḥāṣılı", yani kısacası, sözüyle bir hüküm bildirir. TDV, tuyuğda ilk iki ya da üç dizenin düşünceye zemin hazırladığını, hükmün son dizede kısa ve özlü biçimde söylendiğini belirtir; bu dörtlük o düzene uyar. Kubbealtı "gamze" kelimesini göz süzerek göz ucuyla bakma diye açıklar; bu bakış bir oktur, açtığı yara da hiçbir merhemin kapatamayacağı bir yaradır. Kubbealtı "bîçâre" kelimesine çaresiz, âciz, "çâre" kelimesine de çıkar yol ve ilaç, deva anlamlarını verir; "merhem" maddesinde ise Râmi Paşa'nın "Biz ol âşıklarız kim dâğımız merhem kabûl etmez" mısraını örnek gösterir. Merhem, yara ve çare kelimeleri tıp alanından gelir ve aralarında tenasüp vardır. Yaranın iyileşmemesi bir şikâyet gibi söylenir, ama aynı zamanda aşkın derinliğine bir övgüdür (bizim okumamızdır).

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar