Kocacık Mescidi'nin imamı Mustafa Efendi, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın kısa maddesinde her şeyden önce nüktedanlığıyla öne çıkar: "latîfe-gû, nâdire-dân şâir", yani nükteli sözler söyleyen, ince ve az bulunur şeyleri bilen bir şair. Amasya Mevlevîhânesi'nin şeyhlerinden Seyyid Ali Rızâ Dede'nin oğludur. 1247'de (1831-32) mescide imam olmuş, 1278 Şevvalinde (Nisan 1862) ölmüştür. Bir şeyh ailesinin içinde büyüdüğü hâlde tekkede bir makama ulaşmamış, mahallesinin mescidiyle yetinmiş görünür. Şiirlerinden bir örnek kalmamıştır.

Hayatı

Hüsameddin'in sekizinci ciltteki Sâgıb Mustafa Efendi-Hacı Çelebizâde kaydı, alışılmış "Amasyalıdır" sözü olmadan doğrudan babasıyla açılır:

Amasya mevlevîhânesi şeyhi es-Seyyid Alî Rızâ Dede bin eş-Şeyh Hüseyin Dede'nin oğludur. Biraz tahsîl-i ma'ârif edib pederinin zamân-ı meşîhatinde 1247'de Kocacık mescidi imâmı olup 1278 senesi şevvâlinde vefât etdi. Latîfe-gû, nâdire-dân şâir idi. Mahdûmu Hüseyin Ârif Dede Boğaziçi'nde değirmen sâhibi, rind-meşreb, ehl-i keyf bir mevlevî idi.

Bugünkü Türkçeyle: Amasya Mevlevîhânesi şeyhi Seyyid Ali Rızâ Dede'nin oğludur; Ali Rızâ Dede de Şeyh Hüseyin Dede'nin oğludur. Bir miktar öğrenim gördükten sonra babasının şeyhliği zamanında, 1247'de Kocacık Mescidi'nin imamı oldu ve 1278 yılı Şevval ayında öldü. Nükteli konuşan, nadir bilgileri bilen bir şairdi. Oğlu Hüseyin Ârif Dede, Boğaziçi'nde değirmen sahibi, kayıtsız ve gönül eğlencesine düşkün bir Mevlevî idi.

İmamlık ettiği Kocacık Mescidi, Hüsameddin'in birinci cildine göre adını XV. yüzyılda mahallede oturan ve "Kocacık" diye tanınan Hoca Hacı Ahmed Çelebi'den almıştır. Ahmed Çelebi 871'de (1466-67) burada bir mescit, mektep ve çeşme yaptırmış, mescit 1071'de (1660-61) Hacı Beyzâde Mehmed Bey tarafından onarılmış, sonra yeniden yanmış, 1230'da (1814-15) ise tüccardan Benderli Hacı Feyzullah Ağa tarafından baştan yapılarak kıble tarafına bir medrese ve yanına bir mektep eklenmiştir. Mustafa Efendi, bu yeni yapının imamlığına on yedi yıl sonra gelmiştir. Mescidin geçmişinde başka tanıdık adlar da vardır: yüz otuz yıl kadar önceki müezzini Bilâl Efendi, Mevlevîhâne'nin şeyhliğine yükselmiş bir sohbet ehliydi; saz şairi Âşık Ahmed Çelebi ise daha eski bir imamının oğluydu.

Ailesi

Mustafa Efendi'nin dedesi Şeyh Hüseyin Hüsnî Dede, Hacı Mehmed Dede'nin oğluydu; oğulları Mehmed, Hasan ve Ali Rızâ ise Mustafa'nın iki amcası ile babasıdır. Madde başlığındaki "Hacı Çelebizâde" lakabı bu evi, Amasya Mevlevîhânesi'nin postunu kesintilerle de olsa uzun süre elinde tutan Hacı Dedezâdeler ailesine bağlar. Hüsameddin'in "Ebû Sa'îd Ahmed Dede Efendi-Hacı Dede" maddesine bakılırsa aile, Ebû Saîd Ahmed Dede'nin oğlu Saîd İbrâhim Dede'den sonra ikiye ayrılmıştır. Mustafa Efendi Hüseyin Hüsnî'nin kolundandır; öteki kolda Gavsî Ahmed Dede ile oğlu Kâmî Mehmed Dede, onun ardından da Sâbit Mehmed Dede ve Ahmed Sâlim Dede yer alır.

İki dal arasındaki şeyhlik çekişmesi, Mustafa Efendi'nin en yakın akrabalarını karşı karşıya getirmişti. Amcası Seyyid Mehmed Dede, 1227'de Kâmî Dede ölünce şeyhliği Sâbit Mehmed Dede'den almış, on beş yıl kadar posta oturduktan sonra 1244'te (1828-29) Konya dönüşü yolda öldürülmüştür. Ardından şeyhlik öbür dala, Ahmed Sâlim Dede'ye geçmiş, Sâlim'den sonra Mustafa Efendi'nin diğer amcası Hasan Dede'ye, onun ardından da babası Ali Rızâ Dede'ye verilmiştir. Birinci cilde göre Ali Rızâ'dan sonra oğlu Mehmed Sıdkî Dede şeyh olmuştur; altıncı ciltteki madde ise Mehmed Sıdkî'yi Ali Rızâ'nın oğlu değil kardeşi olarak anar. Hüsameddin'in kitabını yazdığı yıllarda postta bu koldan Cemâleddin Mehmed Dede oturuyordu.

Kaynakların Durumu

Maddedeki "pederinin zamân-ı meşîhatinde 1247'de" sözü, Hüsameddin'in başka kayıtlarıyla uyuşmaz. Mevlevîhâne şeyhlerinin listesine ve Ahmed Sâlim Dede'nin maddesine göre 1243-1244'ten 1254'e (1838-39) kadar şeyh Ahmed Sâlim Dede'dir; Ali Rızâ Dede ise ancak ondan ve kardeşi Hasan Dede'den sonra posta oturmuştur. Ya imamlık tarihi 1247'den sonraya aittir ya da "babasının şeyhliği zamanında" sözü yanlıştır; kayıtlardan hangisinin doğru olduğu anlaşılamamaktadır.

Adın kendisi de sorunludur. Madde, Hüsameddin'in Arap alfabesindeki "se" (ث) harfiyle başlayan adları topladığı "Sâ" faslındadır ve bir önceki madde "Sâkıb Osmân Efendi"ye aittir. "Sâgıb" biçimi Arapça bir kelimeye karşılık gelmez; başlıktaki ad büyük ihtimalle "ثاقب" diye yazılmış ve neşirde bir kez "Sâkıb", bir kez "Sâgıb" diye okunmuştur. Bu durumda Mustafa Efendi'nin mahlası da Sâkıb olmalıdır. Aynı ailede benzer bir ad bir kez daha görünür: Ahmed Sâlim Dede'nin maddesi, onun oğlunun "Mustafa Sakıp Dede" olduğunu ve 1281'de (1864-65) öldüğünü yazar. İki Mustafa'nın babaları farklıdır ve ölüm yılları üç yıl ayrıdır; aynı kişinin iki kayda farklı biçimde girmiş olması da, aynı mahlası taşıyan iki amcazâde olmaları da kaynaklarla kesinleşmez.

Şiiri

Mustafa Efendi'den aktarılmış tek bir beyit yoktur; Hüsameddin onun yazdığı bir divandan ya da mecmuadan da söz etmez. Elde kalan "latîfe-gû, nâdire-dân" nitelemesi, şairliğini daha çok sohbet ve nükte tarafından tanıtır. Şiirlerine ulaşılamamıştır. Metin Hakverdioğlu, Amasya Tarihi'nin şairlerini derlerken başlıktaki yazımla "Sâgıb Mustafa Efendi-Hacı Çelebizâde" adını sekizinci ciltte geçenler arasına almıştır.

Kronoloji

1230 (1814-15): Kocacık Mescidi, Benderli Hacı Feyzullah Ağa tarafından yeniden yaptırılır.

1244 (1828-29): Amcası Seyyid Mehmed Dede öldürülür; şeyhlik Ahmed Sâlim Dede'ye geçer.

1247 (1831-32): Kocacık Mescidi'ne imam olur.

Şevval 1278 (Nisan 1862): Ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar