Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün (hezec)

Çu āmed pīş-i men ān serv-i çālāk
Nihādem pīş-i pāyeş rūy ber-ḫāk
Bedū goftem tuyī rūḥ-i muṣavver
Ez-īn sān key şeved mis̱l-i tu ḫāşāk
Eger meylī numāyed sūy-i mā yār
Neyāyed ez-raḳībān der-dilem bāk
Eger hicrān çunīn sūzed derūnem
Biḫvāhed sūḫten ez-āhem eflāk
Be-‘Adlī ger resed ẓulmī zi-hecret
Koned hem ez-tu pīşet cāmerā çāk

Günümüz Türkçesiyle

1. O salınan servi yanıma gelince, ayağının önüne yüzümü toprağa koydum. ("Çâlâk" sözlük anlamıyla çevik, kıvrak, hep hareket hâlinde demektir; servi boylu sevgili salınarak yürür.)

2. Ona dedim ki: "Sen suret bulmuş bir ruhsun; bir çerçöp nasıl senin gibi olabilir?" ("Rûh-ı musavver", biçime bürünmüş, gözle görülür hâle gelmiş ruh demektir. "Hâşâk" sözlük anlamıyla çerçöp, saman çöpüdür.)

3. Sevgili eğer bize doğru bir yakınlık gösterirse, rakipler yüzünden gönlüme hiçbir korku gelmez.

4. Ayrılık içimi böyle yakmaya devam ederse, felekler benim âhımdan tutuşup yanacak.

5. Senin ayrılığın yüzünden Adlî'ye bir zulüm erişirse, senin yüzünden, senin önünde gömleğini yırtıp parçalar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Adlî'nin Farsça beşinci gazelidir. Beş beyittir ve hezec bahrinin "mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Gazelde redif yoktur; kafiye "-âk" sesidir: çâlâk, hâk, hâşâk, bâk, eflâk ve çâk. Gazel Bayram 2008 neşrinde 158 numaradadır. Bayram'ın 2018 baskısındaki tabloya göre yalnız Mısır Millî Kütüphanesi'ndeki T nüshasında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Fatih Başpınar, Bayezid'in Farsça şiirlerindeki okuma yanlışlarını beş başlıkta toplar: veznin gözden kaçması, tamlama yanlışları, yanlış okunan kelimeler, yazmanın yazı özelliklerinin gözden kaçması ve onarılması gerektiği hâlde onarılmayan yerler. Her başlık için en az üç örnek verir. Bu gazelin matlaı tamlama yanlışlarının örneklerindendir. Bayram'ın metninde "ser ü çâlâk" (baş ve çevik) diye iki kelime okunan yer, Başpınar'a göre tek kelimelik "serv"dir ve mısra "ân serv-i çâlâk" (o kıvrak servi) diye okunmalıdır. Bu düzeltmeyle anlam da yerine oturur: yanına gelen, salınan bir servi boylu sevgilidir. Başpınar'ın amacı, metin tenkidinin ölçüleriyle şiirleri "şairin kaleminden çıkmış" hâline elden geldiğince yaklaştırmaktır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir karşılaşma sahnesiyle açılır. Servi boylu sevgili âşığın yanına gelir, âşık da yüzünü onun ayağının önünde toprağa koyar. Servinin dimdik boyu ile âşığın yere kapanması arasında bir yükseklik ve alçaklık karşıtlığı vardır. Bu karşıtlık ikinci beyitte söze dökülür: âşık sevgiliye onun suret bulmuş bir ruh olduğunu söyler ve hiçbir çerçöpün ona benzeyemeyeceğini ekler. "Ruh" ile "çerçöp" arasındaki tezat, sevgiliyi maddeden arınmış bir varlık gibi gösterir. Matladaki "hâk" (toprak) ile bu beyitteki "hâşâk" (çerçöp) kafiyede yan yana gelir ve âşığın kendini koyduğu toprak ile sevgilinin karşısında değersiz kalan her şeyi aynı alçak düzleme yerleştirir.

Üçüncü beyit divan şiirinin rakip tipini anar. Sevgili âşığa yüz verirse, âşık rakiplerden korkmaz. Dördüncü beyit ayrılığın ateşini göklere taşır. Âşığın içini yakan ayrılık öyle büyüktür ki çıkardığı âh felekleri tutuşturur. Âhın ateşli ve göğe yükselen bir şey olarak düşünülmesi divan şiirinde sık görülür; burada abartı (mübalağa) felekleri yakmaya kadar varır.

Makta, âşığın elbisesini yırtma hareketini anar. Ayrılığın zulmüne uğrayan Adlî, sevgilinin önünde gömleğini parçalar. Bu hareket, matladaki "çâlâk" kelimesinin sesini taşıyan son kafiye kelimesi "çâk" (yırtık) ile söylenir. Gazelin başında salınarak gelen sevgili, sonunda gömleğini yırtan bir âşıkla karşı karşıya kalır. Bir padişahın kendini sevgilinin önünde yere kapanan ve yakasını yırtan biri olarak anlatması, âşık ile sultan arasındaki rollerin şiir içinde nasıl yer değiştirdiğini gösterir.

Kaynakça

  • Fatih Başpınar, "Sultan II. Bayezid'in Farsça Şiirleri Üzerine", Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 8 (2012), s. 37-66, şiir no. 5 (metin ve çeviri s. 54; matladaki düzeltme s. 41-42; yanlışların tasnifi s. 39-49). Bayram 2008, s. 363, şiir no. 158.
  • Yavuz Bayram (hzl.), Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018, s. 30-32 (nüsha tanıtımları ve Tablo 4). ekitap.ktb.gov.tr

Çevrimiçi kaynaklar