Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘ūlün (hezec)

Çirā ġulġul koned her dem ‘anādil
Ki dāred bī-tu pur-derd u ‘anā dil
Biyā tā yek demet gīrem der-āġūş
Ki der-hecr-i tu pur-ḫūn şod merā dil
Dilem bordī vu ġaflet mī numāyī
Kocā bīned diger ez-tū vefā dil
Be-vaṣl-i çun tu ḫūbī dārem ummīd
Vegerne çun keşed dā’im cefā dil
Çirā ber-āh-i ‘Adlī nīst raḥmet
Meger sengest cān-i men turā dil

Günümüz Türkçesiyle

1. Bülbüller niçin her an feryat edip duruyor? Çünkü sensiz, dertle ve sıkıntıyla dolu bir gönülleri var. ("‘Anâdil" sözlük anlamıyla bülbüller demektir; ikinci mısraın sonundaki "‘anâ dil" ise "sıkıntılı gönül" diye okunur. "Gulgul" da bağrışma, şakıma sesidir.)

2. Gel de bir an seni kucağıma alayım, çünkü senin ayrılığında gönlüm kanla doldu.

3. Gönlümü alıp götürdün ve şimdi bilmezden geliyorsun; gönül artık senden vefayı nerede görsün?

4. Senin gibi bir güzele kavuşmayı umuyorum; yoksa gönül nasıl hep cefa çekip dursun?

5. Adlî'nin âhına niçin acımıyorsun? Yoksa, ey canım, senin gönlün taştan mı? ("Cân-i men", yani "canım", sevgiliye hitaptır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Adlî'nin Farsça altıncı gazelidir. Beş beyittir ve hezec bahrinin "mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "dil" (gönül), kafiye "-â" sesidir: ‘anâ, merâ, vefâ, cefâ ve turâ. Gazel Bayram 2008 neşrinde 159 numaradadır. Bayram'ın 2018 baskısındaki tabloya göre yalnız Mısır Millî Kütüphanesi'ndeki T nüshasında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Fatih Başpınar bu gazelden iki yeri düzeltir. Üçüncü beyitte Bayram "kocâ bended ger" okumuştu; Başpınar, ta‘lik yazıda "be" ile "ye" harflerinin noktalarının birleştirilip üç nokta gibi yazılabildiğini hatırlatır ve doğru okuyuşun "kocâ bîned diger" (artık nerede görsün) olduğunu gösterir. Maktada ise yazmanın imlası "seg-nîst" (köpek değildir) diye okunmaya elverişlidir, ama bu okuyuş anlam vermez. Başpınar aynı harflerle "sengest" (taştır) kelimesini önerir ve taş gönül düşüncesine örnek olarak Nahîfî'nin "İy seng-dil itmez mi senüñ kalbüñe te’sîr / Hârâları hâkister iden âteş-i âhum" beytini anar. Burada verilen metin bu düzeltmeleri içerir.

Bayezid'in Farsça şiir yazması, sarayın şiire açık havasıyla birlikte düşünülebilir. Âşık Çelebi, onun zamanında âlimlerin çoğunun ve devlet ileri gelenlerinin seçkinlerinin şiir söyleyip vakitlerini nazım ve nesirle geçirdiklerini yazar; padişahın kendisinin de saltanat işlerinden bunaldıkça şiire "tenezzül" ettiğini, yani saltanatın yüksekliğinden şiir vadisine indiğini söyler.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin en dikkat çekici yeri matladır. Birinci mısra "‘anâdil" (bülbüller) kelimesiyle, ikinci mısra "‘anâ dil" (sıkıntılı gönül) sözüyle biter. Aynı sesler iki ayrı anlam taşır; bu bir cinas örneğidir ve beyit, bülbüllerin feryadını onların gönlündeki sıkıntıya bağlarken bu ses oyununa dayanır. Bülbüllerin feryadı burada sevgiliden ayrı kalmanın sıkıntısına bağlanır; böylece doğa da âşığın hâline ortak edilir. Redif "dil" bu ilk beyitte doğrudan kafiyenin bir parçası gibi çalışır.

İkinci beyitten itibaren redif "dil" her beyitte âşığın gönlünü anar. İkinci beyitte gönül ayrılıktan kanla dolmuştur ve âşık bir anlık kucaklaşma ister. Üçüncü beyitte sevgili gönlü alıp götürmüş, sonra da hiçbir şey olmamış gibi davranmaktadır; "gaflet" ile "vefâ" arasında bir karşıtlık vardır. Dördüncü beyit cefaya katlanmanın sebebini açıklar: gönül kavuşma umuduyla yaşar. "Ümîd" ile "cefâ" bu beytin iki kutbudur.

Makta, Adlî'nin âhı ile sevgilinin taş gönlünü karşı karşıya getirir. Âhın taşı bile eritecek kadar yakıcı olduğu düşüncesi, Başpınar'ın andığı Nahîfî beytinde de görülür; Adlî'nin beytinde ise soru biçiminde söylenir. Âşık sevgiliye "canım" diye seslenirken onun gönlünün taş olup olmadığını sorar. Sevgiliye gösterilen bu yakınlık ile ona yöneltilen sitem, beytin iki yüzünü oluşturur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Yavuz Bayram (hzl.), Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018, s. 30-32 (nüsha tanıtımları ve Tablo 4). ekitap.ktb.gov.tr
  • Âşık Çelebi, Meşâirü'ş-şuarâ, hzl. Filiz Kılıç, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 72 (Sultan Bâyezîd maddesi). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Fatih Başpınar, "Sultan II. Bayezid'in Farsça Şiirleri Üzerine", Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 8 (2012), s. 37-66, şiir no. 6 (metin ve çeviri s. 55; üçüncü beyitteki düzeltme s. 46, maktadaki düzeltme ve Nahîfî beyti s. 47-48). Bayram 2008, s. 363, şiir no. 159.

Çevrimiçi kaynaklar