Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün (remel)

Ey be-tīr-i ġamze ḫaste cān-i men
Raḥm kon ber-dīde-i giryān-i men
‘Omr-i men żāyi‘ şod u hergiz neşod
Ān perī-ruḫ yek şebī mihmān-i men
Ey ki dermān mī konī derd-i merā
Hem be-derd-i dōst kon dermān-i men
Kāfireş ḫvānend merdum tā ki sāḫt
Zulfrā ġāretger-i īmān-i men
Ez-tu ‘Adlī dāşt çeşm-i merḥamet
Raḥmetī ber-hāleş ey sulṭān-i men

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey bakışının okuyla canımı yaralayan sevgili, ağlayan gözüme acı. ("Gamze" sevgilinin süzgün, yan bakışıdır ve divan şiirinde oka benzetilir. "Haste" sözlük anlamıyla hem yaralı hem hasta demektir.)

2. Ömrüm boşa gitti, o peri yüzlü bir gece bile bana misafir olmadı.

3. Ey derdime derman olan, benim dermanımı da dostun derdiyle yap. (Âşık için asıl ilaç, sevgilinin verdiği dertten başkası değildir.)

4. İnsanlar ona kâfir diyorlar, çünkü zülfü benim imanımın yağmacısı yaptı. (Başpınar beyti "İmanımın yağmacısı olduğu için insanlar zülfe kâfir derler" diye anlar. "Kâfir" kelimesinin kökü sözlük anlamıyla "örtmek" demektir; yüzü örten siyah zülfe kâfir denmesi bu anlama da dayanır.)

5. Adlî senden bir merhamet bakışı umuyordu; ey sultanım, onun hâline bir acı.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Adlî'nin Farsça sekizinci gazelidir. Beş beyittir ve remel bahrinin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-i men" (benim) sözüdür; kafiye "-ân" sesidir: cân, giryân, mihmân, dermân, îmân ve sultân. Her beyit "benim canım", "benim ağlayan gözüm", "benim misafirim" gibi âşığa ait bir şeyle biter. Gazel Bayram 2008 neşrinde 161 numaradadır. Bayram'ın 2018 baskısındaki tabloya göre yalnız Mısır Millî Kütüphanesi'ndeki T nüshasında bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor. Metin, Fatih Başpınar'ın Bayram 2008 okumalarını düzelterek kurduğu metindir.

Bayezid'in sarayında şiir ve şairler önemli bir yer tutuyordu. Sehî Bey onu şiire, inşaya ve marifet ehline meyilli bir padişah olarak anar. Şerafettin Turan da 1503-1511 yılları arasında çeşitli kişilere verilen bağış ve hediyeleri kaydeden bir İn‘âmât Defteri'nde pek çok şairin, sanatkârın, âlimin ve şeyhin adının geçtiğini belirtir. Necâtî, Zâtî ve Tâcîzâde Câfer Çelebi gibi şairler onun desteğini görenler arasındadır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel aşk acısının bilinen araçlarıyla açılır. Sevgilinin gamzesi bir oktur ve âşığın canını yaralamıştır. Göz ise ağlamaktadır. Ok, yara ve gözyaşı arasında tenasüp vardır. İkinci beyit ömrün boşa geçtiği yakınmasıdır; peri yüzlü sevgili bir gece bile âşığa konuk olmamıştır. "Peri" benzetmesi sevgilinin hem güzelliğini hem ele geçmezliğini anlatır.

Üçüncü beyit bir paradoks üzerine kurulur. "Derd" ile "dermân" kelimeleri iki mısrada da yan yana gelir. Âşık, derdine derman olan sevgiliden dermanın da dostun derdiyle yapılmasını ister. Aşk acısının aynı zamanda âşığın tek ilacı olması divan şiirinin sevilen düşüncelerinden biridir. Bu beyitte derd ile derman arasındaki tezat bir tekrir ve ses benzerliğiyle desteklenir.

Dördüncü beyit "kâfir" ve "îmân" kelimeleri arasında bir tezat kurar. Sevgilinin zülfü âşığın imanını yağmalamıştır; bu yüzden insanlar ona kâfir derler. Zülfün siyahlığı, yüzü örtmesi ve âşığın gönlünü çalması, "kâfir" kelimesinin birden çok çağrışımını bir araya getirir. Başpınar beyti zülfün kâfir diye anılmasına bağlar. Mısradaki zamir hem sevgiliye hem zülfe gidebildiği için, kimin kâfir sayıldığı bakımından beyit biraz kapalıdır.

Makta, Adlî'nin sevgiliye "ey sultanım" diye seslenmesiyle biter. Redif "-i men" burada "sultân-i men" sözünü ortaya çıkarır. Şiiri yazan bir padişahın, kendisinden merhamet bakışı bekleyen bir âşık olarak sevgilisini sultan diye anması, Adlî'nin şiirlerinde sık görülen kul ile sultan yer değiştirmesinin açık bir örneğidir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Yavuz Bayram (hzl.), Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018, s. 30-32 (nüsha tanıtımları ve Tablo 4). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Fatih Başpınar, "Sultan II. Bayezid'in Farsça Şiirleri Üzerine", Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 8 (2012), s. 37-66, şiir no. 8 (metin ve çeviri s. 57). Bayram 2008, s. 365, şiir no. 161.
  • Şerafettin Turan, "Bayezid II", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, İstanbul 1992, https://islamansiklopedisi.org.tr/bayezid-ii.

Resmî kaynaklar

  • Sehî Beg, Heşt Bihişt, hzl. Halûk İpekten, Günay Kut, Mustafa İsen, Hüseyin Ayan, Turgut Karabey, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2017 (e-kitap), Sultan Bâyezîd maddesi, s. 17. ekitap.ktb.gov.tr

Çevrimiçi kaynaklar