Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün (remel)

Hest gūyā nergis ez-ḫayl-i ġulāmāneş ki ū
Düşmeneşrā her zemān ber-farḳ-i şeşper mī zened
Geşt duşmen ḫāricu’l-merkez ez-ān rū rumḥ-ı tū
Ḫvīşrā ber-ḳalb-i ū çun ḫaṭṭ-i miḥver mī zened

Günümüz Türkçesiyle

1. Nergis sanki onun kullarından oluşan ordudandır; çünkü düşmanının başına her an gürzle vurur. ("Şeşper" sözlük anlamıyla altı dilimli başı olan bir topuz, gürzdür. Başpınar "nergis"i parantez içinde "göz" diye açıklar; nergis divan şiirinde gözü anlatır.)

2. Senin mızrağın kendini düşmanın kalbine bir eksen çizgisi gibi sapladığı için düşman merkezin dışında kaldı. ("Hâricü'l-merkez" sözlük anlamıyla merkezin dışında kalan demektir; "mihver" eksen, "hatt" çizgidir. "Kalb" kelimesi hem yürek hem de sözlük anlamıyla bir ordunun merkezindeki bölük demektir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Adlî'nin Farsça tek kıt‘asıdır. İki beyittir ve remel bahrinin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Kıt‘a, matlaı olmayan, yalnız beyitlerin ikinci mısraları kafiyeli küçük bir nazım şeklidir; burada da birinci beytin ilk mısraı kafiyeye girmez. Redif "mî zened" (vurur), kafiye "şeşper" ile "mihver" kelimelerindeki "-er" sesidir. Şiir Bayram 2008 neşrinde 168 numaradadır. Bayram'ın 2018 baskısındaki tabloya göre beş nüshadan yalnız Ali Emîrî Efendi'nin istinsah ettiği M2'de bulunur. Bayram, M2'de Ali Emîrî'nin Bayezid'in Farsça şiirlerini topladığı bölümdeki kıt‘a ve matla‘ların öteki nüshalarda bulunmadığını açıkça belirtir. Kime ve hangi vesileyle yazıldığı kaynaklarda belirtilmez.

Fatih Başpınar'ın vezin yanlışlarına verdiği örneklerden biri bu kıt‘anın ikinci beytidir. Bayram'ın metninde ikinci mısra "Hûbeşrâ" (onun güzelini) kelimesiyle başlıyordu. Başpınar'a göre bu kelime önce vezin, sonra anlam bakımından yanlış okunmuştur; Arap harfleriyle imlası çok benzeyen "hvîşrâ" (kendini) olmalıdır. Birinci mısradaki "Kuşt" ve "ez-ân red" okumaları da "Geşt" ve "ez-ân rû" diye düzeltilir. Başpınar'ın makalesinde bu şiir "Adlî'nin divanında yer alan tek Farsça kıt‘a" olarak anılır.

Anlam ve Söz Sanatları

Kıt‘anın dili savaş dilidir. Birinci beyitte nergis, birinin kulları ordusundan bir asker gibi düşünülür ve düşmanın başına gürzle vurur. Nergis divan şiirinde gözü anlatır; bu yüzden beyit, sevgilinin ya da övülen kişinin bakışının bir silah gibi düşmanı yere serdiğini de düşündürür. "Onun" diye üçüncü kişiyle anılan kişinin kim olduğu kıt‘ada söylenmez.

İkinci beyitte hitap ikinci kişiye geçer: "senin mızrağın". Beyit geometri terimleriyle kurulmuştur. "Merkez", "mihver" (eksen) ve "hatt" (çizgi) kelimeleri arasında tenasüp vardır. Mızrak düşmanın kalbine bir eksen çizgisi gibi saplanmış, düşman da "merkezin dışına" düşmüştür. "Kalb" kelimesi burada iki anlamıyla okunabilir: düşmanın yüreği ve ordunun merkezi. Böylece mızrağın düşmanın yüreğini delmesi ile ordunun merkezini dağıtması aynı sözle anlatılır. Bu çift anlamlılık beyitte bir tevriye kurar. "Hâricü'l-merkez" ifadesi de hem geometrik olarak merkezden sapmayı hem düşmanın düzeninin bozulmasını çağrıştırır.

Kıt‘anın kime yazıldığı belli olmadığı için, savaş imgelerinin bir övgüye mi yoksa bir sevgiliye mi yöneldiği kesin olarak söylenemez. Gürz, mızrak, ordu ve düşman kelimeleri bir hükümdarın ya da bir kumandanın övgüsünü andırır; nergisin göz anlamı ise aşk şiirinin dünyasına işaret eder.

Kaynakça

  • Fatih Başpınar, "Sultan II. Bayezid'in Farsça Şiirleri Üzerine", Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 8 (2012), s. 37-66, kıt‘a no. 1 (metin ve çeviri s. 64; ikinci beyitteki düzeltme s. 40-41). Bayram 2008, s. 373, şiir no. 168.
  • Yavuz Bayram (hzl.), Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018, s. 30 ve 33 (Tablo 4; M2'deki Farsça bölüm s. 33). ekitap.ktb.gov.tr

Çevrimiçi kaynaklar