Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Gül yüzüñ devrinde ‘uşşāḳı raḳīb incitmesün
Olduġı yoḳdur cihānda ‘işret-i nev-rūz telḫ
Acı acı aġladuġum ḫalḳa te’s̱īr eyledi
Bu muḳarrerdür olurmış nāle-i dil-sūz telḫ
Ġālib olduḳça göñül milkine ġam cān incinür
Milk ehiline gelürmiş düşmen-i pīrūz telḫ
Zülfüñüñ fikriyle ẓulmāt-ı ġam olur her gice
Gün yüzüñ hicrinde olur leẕẕet-i her rūz telḫ
‘Adli'yem bezm-i ġamuñda nāle-i cān kām ile
Uş ġamuñ çenginde oldı baña sāz u sūz telḫ

Günümüz Türkçesiyle

1. Gül yüzünün devrinde rakip âşıkları incitmesin; dünyada nevruz eğlencesinin acı olduğu hiç görülmemiştir. (Sevgilinin gül gibi yüzünün hüküm sürdüğü zaman bir bahar bayramı, bir nevruz gibi düşünülür; böyle bir günde kimsenin keyfi kaçırılmamalıdır.)

2. Acı acı ağlamam halka da dokundu; şu kesindir ki yürek yakan inilti acı olurmuş.

3. Gam gönül ülkesine galip geldikçe can incinir; zafer kazanmış düşman, ülkenin halkına acı gelirmiş.

4. Zülfünü düşünmekten her gece gam karanlığına döner; güneş gibi yüzünden ayrı kalınca her günün tadı acılaşır.

5. Senin gam meclisinde canın iniltisini kendine dilek edinmiş Adlî benim; işte gamının çengi içinde saz da yanıp yakılış da bana acı geldi. (Çeng hem bir telli çalgının hem de "pençe"nin adıdır; mısra "gamının pençesinde" diye de anlaşılır. M1 ve M2'deki "gâh ile" okuyuşunda ilk mısra "zaman zaman canın iniltisiyle" anlamına gelir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beş beyitlik bir gazeldir. Redif "telh" (acı) kelimesidir, kafiye ise "-ûz" sesidir: nev-rûz, dil-sûz, pîrûz, rûz, sûz. Vezin remel bahrinin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıdır. Gazel neşirde "hı" harfiyle biten redifler bölümündedir ve OR, T, M1, M2 nüshalarında bulunur, İBB'de yoktur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Gazelin ilk beyti bir metin sorunu taşır. Gazelde matlaın iki mısraının da kafiyeli olması gerekir, oysa OR, M1 ve M2 nüshalarındaki biçimiyle ilk mısra "incitmesün" diye biter ve ikinci mısrala kafiyelenmez. T nüshasında "incitmesün" yerine "incitme söz telh" yazılıdır. Yavuz Bayram'ın dipnotuna göre mısra yalnız bu biçimiyle kafiyeli olur, ancak bu okuyuşta da vezin bozulur. Neşirde OR, M1 ve M2'nin okuyuşu metne alınmış, T'ninki dipnotta gösterilmiştir. T'deki biçimden, rakibin âşıklara acı söz söyleyip onları incitmemesi gerektiği anlamı çıkar. Öteki farklar küçüktür: T'de ilk mısrada "yüzüñ" yerine "yüzi", dördüncü beyitte "lezzet-i" yerine "lezzet", M1 ve M2'de beşinci beyitte "kâm ile" yerine "gâh ile" yazılıdır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün beyitleri, "acı" redifinin çevresinde kurulmuştur ve her beyitte acının başka bir yüzü gösterilir: rakibin âşıklara verdiği eziyet, iniltinin acılığı, yenilginin acısı, ayrılığın günleri zehirlemesi, son olarak da gam meclisinin musikisi. İkinci beyitte "acı acı ağlamak" deyimi ile redifteki "telh" kelimesi yan yana gelir; aynı anlam Türkçe ve Farsça iki sözle tekrarlanmış olur. Bu söyleyiş, iniltinin halka dokunmasını bir tür doğal kanun gibi sunar.

Üçüncü beyitte gönül bir ülkeye (milk), gam da o ülkeyi ele geçiren muzaffer bir düşmana benzetilir. Fethedilen ülkenin halkı (milk ehli) için zafer kazanan düşman acıdır; gönül de gamın istilasından aynı acıyı duyar. Savaş ve memleket sözlerinin bir arada kullanılması tenasüptür. Dördüncü beyit tezat üzerine kuruludur: zülfün karanlığı geceye, yüzün aydınlığı güne karşılık gelir. "Zulmet-i gam" (gam karanlığı) ile "gün yüz" karşı karşıya konur; "her gice" ve "her rûz" sözleri de beyti iki eşit yarıya böler.

Son beyitte meclis, saz ve çeng sözleri bir araya getirilir. Çeng, eski meclislerde çalınan telli bir çalgıdır; aynı kelime "pençe" anlamına da geldiği için "gamın çengi" hem gamın çaldığı çalgı hem de âşığı yakalayan pençe olarak anlaşılabilir. "Sâz u sûz", yani çalgı ve yanış, ses benzerliğiyle kurulmuş bir ikilemedir. Beytin ilk mısraı eksiltili bir söyleyiştir ve nüshalara göre iki türlü okunabildiği için anlamı tam olarak kesinleşmez.

Kaynakça

  • Yavuz Bayram (hzl.), Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018, s. 55, şiir no. 17 (matla mısraının kafiye ve vezin sorunu ile nüsha farkları s. 55 dipnotlarında). ekitap.ktb.gov.tr