Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Gün yüzüñ üstinde olmış rā ḳaşuñ iy meh hilāl
Kim görüpdür āftāb ile hilāle ittiṣāl
Kim ki aḫşam zülfüñi göre gicesi ḳadr olur
Kim yüzüñ görse seḥer zī-ṭāli‘-i ferḫunde-fāl
Her gice ḥālüm perīşān ṣubḥa dek zār eylerem
Eyledi sevdā-yı zülfüñ çün beni āşüfte-ḥāl
Sen baña raḥm eylemeñ ‘ālemde bir emr-i ba‘īd
Ben senüñ vaṣluñ temennāsı ‘aceb fikr-i muḥāl
Sīm ü zerden dām idüp ol vaḥşiyi eyle şikār
‘Adliyā ṣayd olduġı yoḳdur ġazelle bir ġazāl

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey ay yüzlü, güneş gibi yüzünün üstünde "râ" harfine benzeyen kaşın hilal olmuş; güneşle hilalin bitiştiğini kim görmüştür?

2. Akşam vakti zülfünü gören kimsenin gecesi Kadir gecesi olur; seher vakti yüzünü gören kimse de bahtı açık, uğurlu olur.

3. Her gece hâlim perişan, sabaha kadar inlerim; çünkü zülfünün sevdası beni perişan hâlli etti.

4. Senin bana dünyada merhamet etmen uzak bir iş; benim senin vuslatını dilemem ise tuhaf, olmayacak bir düşünce.

5. Gümüşten ve altından tuzak kurup o ürkek ceylanı avla; Adlî, bir ceylanın gazelle avlandığı görülmemiştir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Gazel beş beyittir ve remel bahrinin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifi yoktur; kafiye "-âl" sesidir: hilâl, ittisâl, fâl, hâl, muhâl, gazâl. Bayram neşrinde 76 numarayla yer alır ve beş nüshanın hepsinde (OR, T, M1, M2, İBB) bulunur. OR ve İBB'de "eylerem" yerine "iderem", T'de dördüncü beyitte "ben" yerine "biz" ve "fikr" yerine "emr" okunur. Maktanın ikinci mısraı nüshalarda farklıdır: M1'de "gazelle" yerine "gazel", T ve İBB'de "gazelle bir" yerine "gazel birle" yazılmıştır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir harf ve gök benzetmesi üzerine kurulmuştur. Arap harflerinden "râ" (ر) kavisli biçimiyle kaşa ve hilale benzetilir. Sevgilinin yüzü güneştir, kaşı da bu güneşin üstünde duran bir hilaldir. Şair "iy meh", yani "ey ay" diye seslenir; sevgiliye ay diye hitap edilirken yüzü güneş, kaşı hilal olur. İkinci mısradaki soru beytin inceliğidir: güneşle hilalin bitiştiğini kim görmüştür? Sözlük anlamıyla "ittisâl" bitişme, kavuşma demektir. Şair güneşle hilalin bir araya gelmesini görülmemiş bir şey olarak sunar; sevgilinin yüzünde ise ikisi yan yanadır. Güneş, ay, hilal arasında tenasüp vardır.

İkinci beyit akşam ile seheri, zülf ile yüzü karşı karşıya koyar. Zülf siyahlığıyla geceye, yüz aydınlığıyla sabaha karşılık gelir. Akşam zülfü görenin gecesi Kadir gecesi olur. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Kadir Gecesi" maddesine göre divan şiirinde sevgilinin yüzü ve saçı Kadir gecesinde inen nura benzetilir; sevgilinin yüzünü gösterdiği gece ne kadar karanlık olsa Kadir gecesinin aydınlığında ve değerinde sayılır. Beyitte de zülf ile gece, Kadir gecesinin değeriyle birleşir. Seher vakti yüzü gören ise "zî-tâli‘-i ferhunde-fâl", yani talihli ve uğurlu olur. Akşam ile seher, gece ile sabah arasında tezat, zülf ile gece arasında tenasüp vardır.

Üçüncü beyitte zülf imgesi sürer. "Perîşân" hem dağınık hem perişan, "âşüfte" de hem karışık hem aşkla aklı karışmış demektir; ikisi de dağınık saç için kullanılan sıfatlardır. Âşığın hâli, sevgilinin dağınık zülfü gibi perişan olmuştur. "Sevdâ" kelimesi de sözlük anlamıyla hem aşk tutkusu hem kara renk ve kara safra anlamına gelir; siyah zülfün sevdası bu yüzden iki anlamı birlikte taşır. Dördüncü beyit iki imkânsızlığı karşılaştırır: sevgilinin merhamet etmesi uzak bir ihtimal, âşığın vuslat dilemesi ise olmayacak bir hayaldir. "Emr-i ba‘îd" ile "fikr-i muhâl" mısralarda karşılıklı yer alır.

Makta gazelin en çok dikkat çeken beytidir. "Gazel" şiir türü, "gazâl" ise ceylandır; iki kelime arasında yalnız bir uzun ünlü farkı vardır ve bu benzerlik cinas sanatıdır. Sevgili ürkek bir ceylana, "vahşî"ye benzetilir. Şair kendine, o ceylanı gümüş ve altından bir tuzakla avlamasını söyler, çünkü ceylan gazelle avlanmaz. Gazel yazan bir şairin, gazelin sevgiliyi kazanmaya yetmediğini söylemesi beyti kendi kendine dönen bir şakaya çevirir. Mısrayı söyleyenin altın ve gümüşe sahip bir hükümdar olması da beyte ayrı bir boyut katar. Nüshalardaki "gazel birle" okuyuşu da aynı anlamı taşır.

Kaynakça

  • Yavuz Bayram (hzl.), Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018, s. 114, şiir no. 76 (nüsha bilgisi s. 114 dipnotu). ekitap.ktb.gov.tr
  • M. Sait Özervarlı ve Mustafa İsmet Uzun, "Kadir Gecesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kadir-gecesi (Uzun'un "Edebiyat ve Sosyal Hayat" bölümü).

Çevrimiçi kaynaklar