Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

Yaḳduġına şem‘üñ içün nār-ı ‘ışḳ ile fetīl
Eşk-i çeşmi ḥāline olmış durur rūşen delīl
Yād-ı la‘lüñ ḳūt-ı cāndur hicr içinde nitekim
Dūzaḫ ehline revān-baḫş olsa āb-ı selsebīl
Zāhid añmaz kendünüñ ḫalvetde esrārın görüñ
‘Āşıḳı içer diyü taḫfīf idermiş ol s̱aḳīl
Aġlamasa gözlerüm kūyına yol virmez nigār
Oldı rūşen bu ki hergiz cennete girmez baḫīl
Māl u milk ü salṭanatla ḳadr bulmaz ādemi
‘Adliyā ‘izzet gerekse işiginde ol ẕelīl

Günümüz Türkçesiyle

1. Fitilin senin mumun için aşk ateşiyle yandığına, gözünden akan yaş onun hâline apaçık delil olmuştur. (Âşık fitile, sevgili muma benzetilir; mumdan akan damlalar fitilin gözyaşıdır.)

2. Ayrılık içinde lal dudağının hatırası can azığıdır; tıpkı cehennemdekilere Selsebil suyunun can bağışlaması gibi.

3. Görün, zahit halvette kendi gizli işlerini anmaz; o ağır kanlı adam âşığı "içiyor" diye küçümsermiş.

4. Gözlerim ağlamasa sevgili mahallesine yol vermez; böylece açıkça anlaşıldı ki cimri asla cennete girmez. (Gözyaşını esirgeyen, sevgilinin mahallesi olan cennete giremez.)

5. İnsan mal, mülk ve saltanatla değer bulmaz; Adlî, şeref istiyorsan onun eşiğinde alçal.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Gazel beş beyittir ve remel bahrinin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifi yoktur; kafiye "-îl" sesidir: fetîl, delîl, selsebîl, sakîl, bahîl, zelîl. Bayram neşrinde 77 numarayla yer alır ve beş nüshanın hepsinde (OR, T, M1, M2, İBB) bulunur. T'de matlada "şem‘üñ" (mumunun) yerine "meş‘al" okunur. Üçüncü beyitte OR ve İBB "tahfîf idermiş" yerine "tahkîk eyler imiş" der; bu okuyuşta zahit âşığı küçümsemez, onun içip içmediğini araştırır. T'de "bu ki" yerine "böyle", OR'da "milk" yerine "mülk" vardır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla mum ile fitil arasındaki bağa dayanır. Sevgili mum, âşık mumun fitilidir; fitil aşk ateşiyle yanar ve mumdan akan damlalar onun gözyaşıdır. Bu gözyaşı, fitilin aşkla yandığının "rûşen", yani apaçık delilidir. "Rûşen" sözlük anlamıyla hem aydınlık hem açık demektir; mumun ışığıyla delilin açıklığı aynı kelimede birleşir ve bu bir tevriye örneğidir. Mum, ateş, fitil ve gözyaşı arasında tenasüp vardır.

İkinci beyitte ayrılık cehenneme, sevgilinin dudağının hatırası Selsebil suyuna benzetilir. Selsebil, Kur'an'da (İnsân 76/18) cennetteki bir pınarın adı olarak geçer. Âşık için ayrılık bir cehennem azabıdır; bu azap içinde dudağın hatırası, cehennemdekilere ulaşan bir cennet suyu gibi can verir. "Kût-ı cân" sözlük anlamıyla can azığı demektir. Cehennem ile cennet pınarı arasındaki tezat, beytin teşbihini taşır.

Üçüncü beyit zahide yönelir. Zahit halvette kendi sırlarını anmaz, ama âşığı içki içiyor diye küçümser. "Sakîl" sözlük anlamıyla ağır, sevimsiz, can sıkıcı demektir; divan şiirinde zahidin bu tür sıfatlarla anılması alışılmıştır. Dördüncü beyit gözyaşını bir cömertlik gibi düşünür. Âşığın gözleri ağlamazsa sevgili ona mahallesinin yolunu açmaz; ağlamayan, gözyaşını esirgeyen cimri sayılır ve sevgilinin mahallesi bir cennettir. İkinci mısradaki "cimri cennete girmez" hükmü bu düşünceyi bir atasözü gibi kapatır; birinci mısradaki iddia ikinci mısradaki genel bir hükümle desteklendiği için beyitte irsâl-i mesel vardır. Cimrilik İslâm ahlâkında ağır biçimde kınanan bir huydur; TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Cimrilik" maddesine göre hadislerde cimrilik duygusuyla imanın bir arada bulunmayacağı ifade edilir.

Makta, gazelin bir hükümdarın ağzından okunduğunda en çok dikkat çeken beytidir. Mal, mülk ve saltanat insana değer kazandırmaz; şeref isteyen sevgilinin eşiğinde "zelîl", yani alçalmış olmalıdır. "İzzet" (şeref, yücelik) ile "zelîl" (alçak, hor) arasındaki tezat beyti taşır. Bu, Adlî'nin şiirlerinde görülen ironinin açık örneklerinden biridir: saltanatın sahibi, saltanatın değer vermediğini söyler ve kendine bir eşikte alçalmayı öğütler. OR'daki "mülk" okuyuşu "milk" ile aynı alanı, mal ve mülkü anlatır; iki kelime de beyitte mal ve saltanatla birlikte dünya varlığının adlarıdır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Yavuz Bayram (hzl.), Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018, s. 115, şiir no. 77 (nüsha bilgisi s. 115 dipnotu). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar