Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün

İy süvār-ı esb-i nāz olan rikāb-ı cāna baṣ
Ḥüsn meydānı senüñdür ayaġuñ merdāne baṣ

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey naz atının süvarisi olan güzel, canımın üzengisine bas; güzellik meydanı senindir, ayağını yiğitçe, çekinmeden bas. (Ata binen kişi ayağını üzengiye koyar; âşık, sevgilinin ata binerken kendi canını üzengi gibi kullanmasını ister. Merdâne sözlük anlamıyla erkekçe, yiğitçe demektir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Tek beyitlik bir matla‘dır ve remel bahrinin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "bas" kelimesidir; kafiye "câna" ve "merdâne" kelimelerindeki "-âne / -âna" sesine dayanır. Tezkirelerden Âşık Çelebi, Beyânî ve Kınalızâde birinci mısraı "rikâb-ı câne bas" diye yazar; böylece iki mısraın kafiyesi "-âne"de birleşir. Latîfî ise neşirdeki gibi "câna" okur. Bayram neşrinde 149 numarayla "Matla‘lar" bölümünde yer alır ve neşrin dipnotuna göre beş nüshadan yalnız M2'de (35b) bulunur. Divan nüshalarında bu kadar az görülmesine karşılık, aşağıda anlatıldığı gibi, dört tezkirede Adlî'nin şiirinden örnek olarak aktarılır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit binicilik ve at meydanı imgeleriyle kurulmuştur. Sevgili, nazdan bir ata binmiş süvaridir; âşığın canı onun üzengisidir; güzellik ise bir meydandır ve bu meydan bütünüyle sevgiliye aittir. Süvâr, esb (at), rikâb (üzengi), meydân, ayak ve basmak kelimeleri arasında açık bir tenasüp vardır. "Esb-i nâz" ve "hüsn meydânı" terkiplerinde soyut kavramlar, naz ve güzellik, somut şeylere, ata ve meydana benzetilmiştir. Âşığın kendi canını sevgilinin ayağının altına sermesi, divan şiirinde sık rastlanan bir alçakgönüllülük ve teslimiyet ifadesidir.

Rikâb sözlük anlamıyla üzengidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Selçuklular'da ve Osmanlılar'da bu kelimeyle sultanın kendisi, katı ve huzuru da kastedilirdi; padişahın huzuru için daha çok "rikâb-ı hümâyun" tabiri kullanılırdı. Beyitte bu ikinci anlamın kastedildiğini söyleyen bir kaynak yoktur. Yine de beytin bir padişah tarafından söylendiği hatırlanınca, sultan katını da anlatan bir kelimenin burada âşığın canına verilmesi ve sevgiliye "üzerine bas" denmesi dikkat çeker.

İkinci mısra bütünüyle sade ve gündelik bir dille söylenmiştir: "Hüsn meydânı senüñdür ayaġuñ merdâne baṣ". Âşık Çelebi'nin bu beyit için kullandığı "sehl-i mümteni‘" tabiri, sözlük anlamıyla kolay görünen ama benzeri söylenemeyen söz demektir. Beytin tezkirelerde bu kadar sevilmesinde, süslü terkiplerle sade söyleyişi bir arada tutmasının payı olabilir; bu bir yorumdur, tezkireler gerekçe göstermez.

Tarihî Bağlam

Latîfî, Âşık Çelebi, Beyânî ve Kınalızâde'nin tezkirelerinde bu beyit Adlî'nin şiirinden örnek olarak seçilmiştir. Sehî ise Sultan Bayezid maddesinde başka bir matla‘ ile Cem Sultan'a gönderilen beyti verir. Latîfî, Sultan Bayezid maddesinde, şairin adalet kapısında Kisrâ gibi adaletli olduğu için "Adlî" mahlasını aldığını, gazel tarzında atalarından üstün olduğunu söyler ve bu beyti "matla‘-ı matbû‘" (beğenilen matla‘) diye verir. Âşık Çelebi, Meşâirü'ş-şuarâ'da padişahın saltanat yükünden ve memleket işlerinden bıkkınlık geldikçe şiire "tenezzül ettiğini" anlatır ve beyti "sehl-i mümteni‘ vâki‘ olmışdur" diyerek aktarır. Beyânî ve Kınalızâde de Sultan Bayezid maddelerinde bu beyti verir.

Âşık Çelebi, Beyânî ve Kınalızâde bu Türkçe matla‘ın hemen ardından Adlî'nin Farsça bir matla‘ını ve dönemin şairlerinin ona yazdığı nazireleri de sıralar. Bayezid'in tezkirelerdeki şair kimliği böylece iki beyit üzerinden kurulmuştur: biri Türkçe bu matla‘, öteki çok sayıda şairin nazire yazdığı Farsça matla‘.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Yavuz Bayram (hzl.), Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018, s. 186, şiir no. 149 (nüsha bilgisi aynı sayfanın dipnotunda). ekitap.ktb.gov.tr
  • Latîfî, Tezkiretü'ş-Şuarâ ve Tabsıratü'n-Nuzamâ, hzl. Rıdvan Canım, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 101 (Sultan Bâyezîd maddesi). ekitap.ktb.gov.tr
  • Âşık Çelebi, Meşâirü'ş-şuarâ, hzl. Filiz Kılıç, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2018 (e-kitap), s. 72 (Sultan Bâyezîd maddesi). ekitap.ktb.gov.tr
  • Beyânî, Tezkiretü'ş-Şu'arâ, hzl. Aysun Sungurhan, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2017 (e-kitap), s. 14, Sultan Bâyezîd maddesi. ekitap.ktb.gov.tr
  • Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü'ş-Şu'arâ, hzl. Aysun Sungurhan, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2017 (e-kitap), s. 132, Sultan Bâyezîd maddesi. ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar