Özgün Metin

Vezin: Fâ'ilâtün Fâ'ilâtün Fâ'ilâtün Fâ'ilün

Tütiyâ-yı hâk-i pâyuñdan kılan kat'-ı nazar
İki gözüme görünmez çıkdın ey nûr-ı baṣar
Geşt-zâr-ı sîneme ekdüñ muhabbet tohmını
Hây 'ömrüñ hâṣılı bi'llâhi bundan ne beter
Bir kadeh meyle göz açdırmaz baṣar nür ehlini
Sâki-i gül-çihrenüñ bulınmaz ayağın çeker
Hem-demüm âhum durur şâm-ı gam-ı dildârda
Gam-dem olurdum eger olmasa hem-dem âh eger
Her nefes ney gibi ben meclisde efgân idicek
Ey Harîmî bilmezem mutrib arada ne çeker

Günümüz Türkçesiyle

1. Ayağının toprağı olan sürmeden bakışını kesen, iki gözüme görünmez; ey gözümün nuru, çıkıp gittin. Mısra dökümdeki biçimiyle tam açık değildir. Tezkirelerdeki biçime göre anlam şöyledir: Ey gözümün nuru, ayağının toprağı olan sürmeden bakışını kesecekse iki gözüm bile olsa gerekmez, çıksın.

2. Göğsümün tarlasına sevgi tohumunu ektin; hay, ömrün ürünü, Allah için bundan beteri ne olabilir.

3. Gül yüzlü sâkî, görme nuruna sahip olanları bir kadeh şarapla göz açamaz hâle getirir; onun ayağını (kadehini) çekebilecek kimse bulunmaz. Beyit tam açık değildir, bu okuma bizimdir.

4. Sevgilinin gamla geçen akşamında dostum ahımdır; ah dost olmasaydı gamla soluyan biri olurdum.

5. Ben her nefes meclisde ney gibi inleyince, ey Harîmî, çalgıcı arada ne çalar, ne çeker bilmem.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beş beyitlik bir gazeldir. Vezin remel bahrinin Fâ'ilâtün Fâ'ilâtün Fâ'ilâtün Fâ'ilün kalıbıdır. Redif yoktur, kafiye "nazar, baṣar, beter, çeker, eger" kelimelerindeki "-er" sesidir; "çeker" kelimesi üçüncü ve beşinci beyitte iki kez kafiye olur. Dökümde birinci beytin ilk mısraındaki "hâk-i" kelimesi "bâk-i" diye çıkmıştır. Divançede b ile h harflerinin dökümde birkaç kez karıştığı görülür, bu yüzden "hâk-i" (toprağı) olarak düzeltilmiştir. Kılıç dördüncü beyti harf tekrarlarına örnek olarak alıntılar. Dijital dökümde ş olarak çıkan ṣ (sad) ve s̱ (se) harfleri kelimelerin aslına göre düzeltilmiştir. Şairin hayatı, eserleri ve divançenin durumu Şehzade Korkut (Harîmî): Edebî Kişiliği, Eserleri ve Şiirleri yazısında anlatılmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla beyti, sevgilinin ayak tozunu göze çekilen sürmeye (tûtiyâ) benzeten bilinen mazmun üzerine kuruludur. İkinci beyitte göğüs tarla, sevgi tohum, ömür de o tarladan alınan ürün olur. "Hâsıl" kelimesi hem ürün hem sonuç anlamında kullanılarak bir tevriye kurulur. Dördüncü beyit gazelin ses bakımından en işlenmiş beytidir. "Hem-dem" (dost, aynı nefesi paylaşan) ile "gam-dem" (gamla soluyan) kelimeleri ve tekrar eden "eger" sesi, Kılıç'ın Harîmî'de gördüğü harf ve kelime tekrarlarıyla ahenk kurma tarzını gösterir. Son beyitte âşığın ney gibi inlemesi meclisteki çalgıcıyı geride bırakır. "Çekmek" fiili hem bir sazı çalmak hem de acı çekmek anlamında kullanılır.

Tarihî Bağlam

Bu gazelin matla beyti tezkirelerde Korkut'un en çok anılan beytidir. Latîfî onu şehzadenin "inci saçan şiirleri"nden sayar, Kınalızâde de "matla'-ı meşhûr" diye anar. İki tezkirede beyit "Tûtiyâ-yı ḫâk-pâyüñden iden ḳaṭ'-ı naẓar / İki gözümse gerekmez çıḳsun ey nûr-ı baṣar" biçimindedir. Divançedeki ikinci mısra ("İki gözüme görünmez çıkdın") anlamca daha kapalıdır. Tezkirelerdeki biçim, sevgilinin ayak tozundan yüz çevirecek gözü istemeyen âşığın bağlılığını açıkça söyler. Bu fark ya nüshalar arasındaki bir okuma ayrılığından ya da derlenen metindeki bir bozulmadan kaynaklanır. Hangisinin doğru olduğu, yazmanın kendisi görülmeden söylenemez.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Filiz Kılıç, "Osmanlı Hanedanında Bir Şair: Şehzade Korkut", Bilig (Ahmet Yesevi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi), 2, Yaz 1996, s. 203–219 (Dîvânçe metni s. 209–218; 7. gazel, s. 210). teis.yesevi.edu.tr

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar