Fetvâcı demekle meşhûr Amasya müftüsü Lâdikli el-Hâc Mehmed Efendi bin İbrâhim’in mahdûmudur. Pederinden ve hâssaten Payaslı el-Hâc Mehmed Efendi’den ikmâl-i tahsîl ederek mücâz ve ders-i âm ve pederinin irtihâlinde Saraçhâne Câmii ittisâl-i garbîsinde Amasya mütesellimi el-Hâc Mustafa Ağa’nın yapdığı medreseye müderris oldu.
Mu’ahharan Ürgüplüzâde el-Hâc Necip Ahmed Efendi Amasya müftüsü oldukta buna müsevvid ü emînü’l-fetvâ o olup 1247 senesi hilâlinde vefât etdi. Âlim, sâlih, sâkin [208] bir zât olup ilm-i ferâ’izde mâhir, usûl ü fürû’a vâkıf, Ürüplüzâde’nin medâr-ı istinâdı idi.
Günümüz Türkçesiyle
"Fetvâcı" diye tanınan Amasya müftüsü Lâdikli Hacı Mehmed Efendi bin İbrâhim'in oğludur. Babasından ve özellikle Payaslı Hacı Mehmed Efendi'den öğrenimini tamamlayarak icazet aldı ve ders-i âm (halka açık ders okutan müderris) oldu; babası ölünce Saraçhâne Camii'nin hemen batısında Amasya mütesellimi Hacı Mustafa Ağa'nın yaptırdığı medreseye müderris oldu.
Sonraları Ürgüplüzâde Hacı Necîb Ahmed Efendi Amasya müftüsü olunca onun müsevvidi ve emînü'l-fetvâsı (fetva taslaklarını hazırlayan ve fetva işlerini yürüten yardımcısı) oldu. 1247 yılının ilk günlerinde [Haziran 1831] öldü. Bilgili, dindar, ağırbaşlı bir kişiydi; miras hukukunda usta, fıkhın hem temel ilkelerini hem de ayrıntı hükümlerini bilen biriydi ve Ürgüplüzâde'nin dayandığı başlıca kişiydi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mücâz: icazet (ders okutma izni) almış
- irtihâl: ölüm, göçüp gitme
- ittisâl-i garbî: batı bitişiği, hemen batı yanı
- mu'ahharan: sonraları
- müsevvid: fetva taslağını yazan kâtip
- emînü'l-fetvâ: müftünün fetva işlerini yürüten, fetvaları kontrol eden yardımcısı
- hilâl: yeni ay; "sene hilâli" yılın ilk günleri
- sâkin: ağırbaşlı, sakin huylu
- ilm-i ferâ'iz: miras paylaşımı ilmi
- usûl ü fürû': fıkhın temel ilkeleri ve bunlardan çıkan ayrıntı hükümleri
- medâr-ı istinâd: dayanak, güvenilen kişi
Saraçhâne Camii ve Hacı Mustafa Ağa Medresesi
İbrâhim Efendi'nin müderrislik yaptığı medrese, Amasya'nın en eski camilerinden biri olan Saraçhâne Camii'nin yanındaydı. Cami, Amasya emiri Şadgeldi Paşa tarafından 1372 yılında yaptırılmıştır; ilk zamanlar banisinin adıyla Şadgeldi Paşa Camii diye anılmış, Çelebi Mehmed döneminden itibaren çevresindeki saraç dükkânları yüzünden Saraçhâne Camii adını almıştır. Başlangıçta kare planlı ve tek kubbeli olan yapıya sonradan batı yönünde bir kubbeli mekân daha eklenmiştir. Cami bugün Amasya'nın şehir merkezinde, Ziya Paşa Bulvarı üzerinde ayaktadır ve 1992'de tescil edilmiştir.
Hüsameddin'in kitabında bu medrese birçok maddede geçer ve hep "Saraçhâne Camii ittisâlinde (ya da avlusunda) Hacı Mustafa Ağa'nın binâ etdiği medrese" diye tarif edilir. Kitabın verdiği bilgilere göre medresede 1179 [1765-66] yılında Çelebizâde Hacı Hüseyin Efendi, 1200 ile 1214 yılları arasında Âkifzâde Abdürrahîm Efendi müderrislik etmiş; Caniklizâde Abdülkâdir Efendi ise 1247 Cemâziyelevvelinde bu medresenin müderrisi iken ölmüştür. İbrâhim Efendi'nin 1247 başında ölümü ile Caniklizâde'nin birkaç ay sonraki ölümü arasındaki yakınlık, medresenin İbrâhim Efendi'den sonra Caniklizâde'ye geçmiş olabileceğini düşündürür; bu, iki maddenin karşılaştırılmasından çıkan bir tahmindir. Medresenin bugün ayakta olup olmadığına dair kaynaklarda açık bir bilgi bulunamadı.
Ürgüplüzâde Ailesi
İbrâhim Efendi'nin yardımcılığını yaptığı Ürgüplüzâde Necîb Ahmed Efendi, on sekizinci yüzyılın sonunda Amasya'nın en etkili âlimlerinden Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi'nin oğludur. Ürgüplü Hacı Ahmed Efendi, Hicâbî Abdülbâki Efendi başta olmak üzere pek çok âlimin hocasıdır. Hüsameddin'in başka maddelerinden Necîb Ahmed Efendi'nin 1232 [1816-17] yılında Amasya'daki birinci "Yeniçeri-talebe vak'ası" sırasında müftülükten alındığı ve 1254 [1838-39] yılında öldüğü anlaşılmaktadır. İbrâhim Efendi'nin "Ürgüplüzâde'nin dayanağı" diye anılması, miras hukukundaki ustalığının müftülüğün günlük işleyişinde ne kadar önemli olduğunu gösterir.
Babası "Fetvâcı" Lâdikli Hacı Mehmed Efendi'nin adı, ailenin Ladik'ten geldiğini düşündürür. Başka kaynaklarda Fetvâcızâde İbrâhim Efendi'nin kendisine dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 72–72. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, "Hüseyin Efendi-Çelebizâde", "Abdürrahîm Efendi-Âkifzâde", "Abdülkâdir Efendi-Caniklizâde", "Hasan Efendi-Tavîlli", "Ahmed Efendi-Ürgüblüzâde" maddeleri.
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar