AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · BİRİNCİ BÂB · ONUNCU FASIL · AMASYA TÂRÎHİ'NDEN ÜÇÜNCÜ DEVRE BAKİYYESİ

Hacı Ömer Paşa

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 644 • Hazırlayan: Prof. Dr. Mehmet ARSLAN

Özgün Metin

Amasyalıdır. Sâbık Şehrizor beylerbeyi olup Gâzî İbrâhim Bey bin Mustafâ Bey bin Hoca Ahmed Paşa'nın oğludur. 1147 senesi cemâziyelevvelinin yirmi birinci günü Amasya mutasarrıfı ve Hemedân muhâfızı olup kethüdâsı Köprülü Yahyâ Ağa'yı Amasya mütesellimi nasb ederek gönderdi.

Bu ayın yirmi yedinci günü ikindiye yakın Amasya havâlîsinde dehşetli ve uğultulu bir zelzele olup Yukarıkale'de Bey Câmi'i, Dizdâriyye Medresesi; Şamlar Mahallesi'nde Ayâs Ağa Câmi'i minâresi, Hüseyin Ağa Medresesi, Yâkût Paşa bedestânı, Loğ Minâre ve kârgîr hânelerle eski binâların çoğu kısmen [57] yıkıldı. Yukarıkale'den büyük bir kaya parçası yuvarlanıp İçerişehir'de uğruna gelen hâneleri ve insânları ezdi.

Cemâziyelâhirin üçüncü günü Rûmeli kazaskeri Merzifonlu Dürrî Mehmed Efendi şeyhü'l-islâm ve ramazân gurresinde sâbık Mekke mollası "Büyük Hâfız" demekle meşhûr fuzalâdan Amasyalı Hâfız Mehmed Efendi arpalık vechile Amasya kadısı ve Müftüzâde Hacı Halîl Efendi Amasya nâ'ibi oldu.

Şevvâlin yirmi üçüncü günü Amasya müftüsü Tokadlı Şeyh Mustafâ Efendi'nin vefâtına binâ'en Merzifon Sultânîsi müderrisi Müftüzâde Halîl Efendi şeyhü'l-islâmın himmetiyle Amasya müftüsü olup geldi. Onlu nâ'iblerden Müftüzâde Ömer, Kadızâde Hacı Ömer Efendiler'le mütesellim-i sâbık Murâdoğlu Hacı Mehmed Ağa bu sene vefât etdi.

1148 muharrem gurresinde nakîb kâ'im-makâmı Iydîzâde Abdurrahîm Efendi Amasya nâ'ibi ve Gürcüzâde Hacı İbrâhim Bey baş a'yân ve sultâniyye mütevellîsi Hacı Efendizâde Hacı Ebûbekir Ağa hacıbaşı oldu. Saferde mütesellim Yahyâ Ağa, i'ânât-ı seferiyyeyi alıp Hemedân'a gitdiğinden baş a'yân Amasya mütesellimi ve cemâziyelevvelde mutasarrıf Ömer Paşa şehîd oldu. [58]

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Eski Şehrizor beylerbeyidir; Hoca Ahmed Paşa'nın oğlu Mustafa Bey'in oğlu Gazi İbrahim Bey'in oğludur. 1147 yılı Cemaziyelevvel ayının yirmi birinci günü [19 Ekim 1734] Amasya mutasarrıfı ve Hemedan muhafızı oldu; kethüdası Köprülü Yahya Ağa'yı Amasya mütesellimi tayin ederek gönderdi.

Bu ayın yirmi yedinci günü [25 Ekim 1734] ikindiye doğru Amasya ve çevresinde korkunç ve uğultulu bir deprem oldu. Yukarıkale'de Bey Camii ile Dizdariye Medresesi; Şamlar Mahallesi'nde Ayas Ağa Camii'nin minaresi, Hüseyin Ağa Medresesi, Yâkut Paşa bedesteni, Loğ Minare, kârgir (taş) evler ve eski binaların çoğu kısmen yıkıldı. Yukarıkale'den büyük bir kaya parçası yuvarlanarak İçerişehir'de yolu üzerindeki evleri ve insanları ezdi.

Cemaziyelâhir ayının üçüncü günü [31 Ekim 1734] Rumeli kazaskeri Merzifonlu Dürrî Mehmed Efendi şeyhülislam oldu. Ramazan ayının ilk gününde, "Büyük Hâfız" lakabıyla tanınan faziletli âlimlerden eski Mekke mollası Amasyalı Hâfız Mehmed Efendi'ye Amasya kadılığı arpalık olarak verildi; Müftüzâde Hacı Halil Efendi de Amasya naibi oldu.

Şevval ayının yirmi üçüncü günü [18 Mart 1735] Amasya müftüsü Tokatlı Şeyh Mustafa Efendi öldüğünden, Merzifon Sultaniyesi (Merzifon'daki sultan medresesi) müderrisi Müftüzâde Halil Efendi şeyhülislamın yardımıyla Amasya müftüsü olarak geldi. "Onlu" diye anılan naiplerden Müftüzâde Ömer ile Kadızâde Hacı Ömer efendiler ve eski mütesellim Murâdoğlu Hacı Mehmed Ağa bu yıl öldüler.

1148 yılı Muharrem ayının ilk gününde [24 Mayıs 1735] nakîb kaymakamı Iydîzâde Abdurrahîm Efendi Amasya naibi, Gürcüzâde Hacı İbrahim Bey baş âyan, sultan vakıfları mütevellisi Hacı Efendizâde Hacı Ebûbekir Ağa da hacıbaşı oldu. Safer ayında mütesellim Yahya Ağa sefer yardımlarını alıp Hemedan'a gittiğinden baş âyan Amasya mütesellimi oldu. Cemaziyelevvel ayında [Eylül-Ekim 1735] mutasarrıf Ömer Paşa şehit düştü.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • sâbık: eski, önceki
  • beylerbeyi: birkaç sancaktan oluşan eyaletin yöneticisi
  • muhâfız: bir kaleyi ya da şehri korumakla görevli komutan
  • zelzele: deprem
  • kârgîr: taş ya da tuğladan yapılmış
  • uğruna gelen: yolu üzerine düşen
  • Yukarıkale, İçerişehir: Amasya Kalesi'nin dağ üstündeki yukarı bölümü ve kale surları içinde kalan eski şehir
  • arpalık vechile: arpalık olarak, maaş yerine geliri bırakılarak
  • himmet: yardım, destek
  • i'ânât-ı seferiyye: sefer için halktan toplanan yardımlar
  • şehîd olmak: savaşta ölmek

Hoca Paşazâde Hacı Ömer Paşa

Bu maddenin mutasarrıfı, Hüsameddin'in iki madde önce Hacı İlyas Mahallesi kavgasının soruşturması sırasında baş âyan olarak andığı Hoca Paşazâde el-Hâc Ömer Ağa'dır. O zaman Köprülüzâde Abdullah Paşa onu beğenip kendisine kethüda yaparak yanında götürmüştü; Ömer Ağa'nın birkaç yıl içinde beylerbeyiliğe, ardından paşalıkla Amasya mutasarrıflığına yükselmesi bu himayenin sonucu olarak görülebilir. Kethüdası "Köprülü Yahya Ağa"nın adı da bu bağın sürdüğünü düşündürür. Ömer Paşa'nın ailesi Amasya'nın köklü hanedanlarındandır. Hüsameddin eserinin önceki bölümlerinde 1068 [1658] yılında Amasya mutasarrıfı olan Amasyalı İğnecizâde Hoca Ahmed Paşa'dan söz eder; ailenin atası olarak anılan Hoca Ahmed Paşa'nın bu kişi olması muhtemeldir. Belediyenin kale tarihçesine göre Amasya Kalesi 1669'da Hoca Ahmedpaşazâde Ali Bey tarafından onartılmıştır. Ömer Paşa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

25 Ekim 1734 Depremi

Amasya, coğrafi konumu ve genç tektonik yapısı yüzünden tarih boyunca birçok yıkıcı deprem görmüştür. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün derlediği listede 1579, 1647-1648, 16 Ağustos 1668 ve 14 Ekim 1684 depremlerinin ardından 1734 depremi de yer alır. Aynı kayıtta bu deprem hakkındaki tek bilginin, daha önceki depremlerde yıkılıp yeniden yapılan Beyler Sarayı'nın hasar görmesi ve bir daha onarılmaması olduğu belirtilir; bu bilginin kaynağı da Hüsameddin'dir. Bu madde ise aynı depremin zararını çok daha ayrıntılı biçimde verir: kale içindeki ve Şamlar Mahallesi'ndeki camiler, medreseler, bedesten ve kâgir evler. Yukarıkale'den kopan kayanın İçerişehir'deki evleri ezmesi, şehrin Harşena Dağı'nın sarp kayalıkları altına kurulmuş olmasının bir sonucudur. Hicrî tarihin miladî karşılığı, aynı maddede verilen Dürrî Mehmed Efendi'nin şeyhülislamlık tarihiyle de doğrulanabilir: Mehmet İpşirli bu tayini 3 Cemaziyelâhir 1147, yani 31 Ekim 1734 olarak verir. Buna göre deprem bundan altı gün önce, 25 Ekim 1734 civarında olmuştur.

Hasar Gören Yapılar Bugün

Şamlar Mahallesi'ndeki Ayas Ağa Camii, II. Bayezid'in kapı ağası Ayas Ağa'nın 1495'te yaptırdığı, cami, medrese, sıbyan mektebi ve hazireden oluşan külliyenin parçasıdır; mahallesi yüzünden Şamlar Camii, Küçük Ağa Külliyesi diye de anılır. Bugünkü tanıtım metinlerinde minarenin altıgen kaidesinin özgün olduğu, gövde ve şerefenin ise sonradan yapıldığı belirtilir. Hüsameddin'in kaydettiği deprem hasarı, minarenin yenilenmesinin olası sebeplerinden biri olarak düşünülebilir; ancak yenilemenin tarihi kaynaklarda verilmez.

Hüseyin Ağa Medresesi, II. Bayezid'in kapı ağası Hüseyin Ağa'nın 1488'de yaptırdığı ve halk arasında Büyük Ağa Medresesi diye anılan sekizgen planlı medrese olmalıdır; yapı bugün ayaktadır. Loğ Minare ise Hatuniye Mahallesi'ndeki Enderun Camii'nin halk arasındaki adıdır. Mehmet Tektaş'ın verdiği bilgiye göre caminin yapım tarihi kesin değildir; büyük ihtimalle Dânişmendliler döneminde XII. yüzyılda yapılmıştır. Kırmızı tuğladan, kalın gövdeli minaresi büyük bir loğ taşını andırdığı için bu adı almış, "Enderun" adı da İçkale'de bulunmasından gelmiş olmalıdır. Uzun süre harap kalan yapı 1939 depreminde harabeye dönmüştür.

Bedesten konusunda Hüsameddin ile bugünkü kayıtlar ayrılır. Hüsameddin hasar gören yapıyı "Yâkut Paşa bedesteni" diye anar. Bugünkü kayıtlarda Amasya Bedesteni, II. Bayezid'in kapı ağalarından Hüseyin Ağa'nın vakıflarına gelir sağlamak için 1483'te yaptırdığı yapı olarak geçer; 1668 depreminde büyük zarar gördüğü, 1865'te Mutasarrıf Ziya Paşa döneminde kubbeleri yıkılıp çatıyla örtüldüğü, 1971'de Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce onarıldığı bilinir. Hüsameddin'in andığı bedestenin bu yapı mı, yoksa Yâkut Paşa vakfına ait başka bir çarşı yapısı mı olduğu kaynaklardan anlaşılamadı. Yukarıkale'deki Bey Camii ile Dizdariye Medresesi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı; medresenin adı, kale muhafızı (dizdar) ile bir bağlantısı olduğunu düşündürür.

Hemedan Muhafızlığı ve Ömer Paşa'nın Ölümü

Ömer Paşa'ya Amasya ile birlikte Hemedan muhafızlığının verilmesi dikkat çekicidir. Azmi Özcan'ın aktardığına göre 10 Ocak 1732 antlaşmasıyla Hemedan, Kirmanşah ve Tebriz Safevîlere bırakılmış, Nâdir de 1733 yazında Bağdat önünden yaralı olarak Hemedan'a dönmüştü. Bu durumda 1734'te Hemedan'ın Osmanlı elinde olup olmadığı, muhafızlığın fiilî bir görev mi yoksa sefer hedefini gösteren bir unvan mı olduğu kaynaklardan anlaşılamadı. Ömer Paşa'nın şehit düştüğü Cemaziyelevvel 1148 [Eylül-Ekim 1735], Nâdir'in Haziran 1735'te Arpaçay yakınında Köprülüzâde Abdullah Paşa'yı yendikten sonra Gence, Tiflis ve 3 Ekim 1735'te Revan'ı ele geçirdiği aylardır. Ömer Paşa'nın hangi çarpışmada öldüğü belirtilmemiştir.

Dikkat Edilecek Noktalar

Metinde "onlu nâ'ibler" diye geçen ifadenin anlamı açık değildir; bir dizgi hatası olarak "ünlü naipler" okunması mümkündür, ancak bu bir tahmindir. Maddede Gürcüzâde Hacı İbrahim Bey'in 1148 başında yeniden baş âyan olduğu da görülür. 1143 [1730] yılında Hacı İlyas Mahallesi kavgası yüzünden Samsun'a sürülen bu kişinin, önceki bir maddede affedildiği kaydedilmişti; Amasya âyan aileleri sürgünlerden sonra da güçlerini kısa sürede geri kazanabiliyordu.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

4. Cildin Bakiyyesi içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.