İshak Çelebi-İmâdzâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasya'da zâviyesi bulunan Bedreddîn Mahmûd Çelebizâde Alâeddîn Ali Çelebi'nin oğludur. İlim öğrenerek müderris ve kadı oldu. 867'de [1462-63] büyük kadılardan sayıldı, sonra vefat etti. Kardeşi, "Çakal Kadı" denmekle ünlü Bedreddîn Mahmûd Çelebi'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• zâviye: dervişlerin toplandığı, yolcuların da konakladığı küçük tekke
• mahdûm: oğul
• -zâde: oğlu; bir adın sonuna gelip "filanın oğlu" anlamı verir
• tahsîl-i ulûm: ilim öğrenme
• müderris: medresede ders veren öğretim görevlisi
• kibâr-ı kudât: büyük kadılar, ileri gelen kadılar
• birâder: kardeş

Aile: Dededen Toruna

Bu maddenin konusu İshak Çelebi, İmâdzâde ailesinin üçüncü kuşağındandır. Maddede adı geçen dedesi Bedreddîn Mahmûd Çelebi için Hüsameddin yedinci ciltte ayrı bir madde yazmıştır. Ona göre Mahmûd Çelebi, baş kadı Müeyyideddîn Mehmed'in oğludur; 771'de [1369-70] herkese açık ders yetkisi almış, 776'da [1374-75] Halifiyye-Halfet Gâzi Medresesi müderrisi olmuş, babasının ölümünde Amasya baş kadılığına getirilmiştir. Sonra görevden alınıp Tokat kadısı olmuş, 805'te [1402-03] Amasya'ya dönünce İçerişehir'de bir zâviye ve imaret yaptırmış, mallarını 807'de [1404-05] bu hayır eserine vakfetmiştir ve 808'de [1405-06] ölmüştür. Mezarı, Halfet Gâzi Türbesi'nin karşısındaki Kadılar Türbesi'ndedir. Oğulları Pîr Mehmed, Ali ve Ahmed Çelebilerdir; üçü de ünlü kadılardandır. Maddedeki İshak Çelebi bunlardan Alâeddîn Ali Çelebi'nin oğludur.

Aynı ciltteki 54. maddenin konusu Sadreddîn İshak Çelebi'nin kardeşi de bu Bedreddîn Mahmûd Çelebi'dir. Bu maddenin konusu İshak Çelebi bu nedenle Sadreddîn'in kardeşinin torunudur ve İmâdzâde adıyla anılan aile kadılık ve müderrisliği üç kuşak boyunca sürdürmüştür.

Çakal Kadı

Maddenin son cümlesinde anılan "Çakal Kadı", kitabın yedinci cildinde ayrı bir maddeyle yer alır. Ona göre Bedreddîn Mahmûd Çelebi (aynı adı dedesiyle paylaşır), zâviyesi İçerişehir'de olan Bedreddîn Mahmûd Çelebi'nin torunu, Alâeddîn Ali Çelebi'nin oğludur. Amasya'nın faziletli âlimlerinden ilim öğrenmiş, herkese açık ders verdikten sonra küçük yerleşimlerde kadılık yapmış, 871'de [1466-67] Amasya'da kassâm-ı askerî (asker mirasını paylaştıran memur), 883'te [1478-79] Amasya kadısı olmuş ve 890'da [1485-86] ölmüştür. Hüsameddin onu zarif, tarih ve sohbet bilen, hoş sohbet bir âlim olarak anlatır; Sultan II. Bayezid ve oğlu Şehzade Ahmed'e Amasya'da yakın olduğunu, nükteleri ve çağının ilginç hikâyeleriyle tanındığını yazar. Soyundan gelenlere "Çakal Kadızâdeler", kısaca "Çakaloğulları" ve "Çakallar" denmiştir; oğulları Hacı Ali, Sa'dullah ve Sinan Çelebilerdir.

Bu soy sonraki yüzyıllarda da Amasya'da etkili olmuştur. Hüsameddin'in üçüncü cildinde Şehzade Ahmed'in musahipleri arasında "Çakal Kadızâde Şemseddîn Ahmed Efendi bin Mahmûd Çelebi" anılır ve bu musahiplere "Şemsler" denmiştir. Dördüncü ciltte, Amasya'nın üçüncü tarihî devresini açan kişi olarak, "Çakal Kadı" demekle ünlü Bedreddîn Mahmûd Çelebi'nin soyundan Çakalzâde Mehmed Paşa gösterilir. Çakal Kadızâde Sinan Paşa ise Sofya defterdarlığı ve beylerbeyilik yapmış bir devlet adamıdır. Çakal Kadı'nın soyundan gelenler azalınca vakfın tevliyeti Rahtuvân Mehmed Paşazâdelere geçmiştir.

Zâviyenin Bugünkü İzleri

Bu aile vakfı için yeni bir araştırma Amasya vakıf kayıtlarını (hurufat defterlerini) tarar. Kayıtlara göre Amasya'nın içeri şehirdeki Karatay Mahallesi'nde, 807'de [1404] Nakşibendî yoluna bağlı Ammâd-zâde Bedreddîn Mahmûd Çelebi tarafından bir zâviye yapılmış ve "Mahmud Efendi Zâviyesi" adıyla anılmıştır. Hüsameddin'in kitabına (2022 baskısı, s. 154-155) dayanan bu kayda göre zâviyenin vakfına Argoma bölgesindeki bazı köylerin ve mezraların gelirleri bağlanmıştır; zâviyede kapıcı, cüz okuyucusu ve aşçı görevlileri bulunmuştur. Aynı kayıtlarda zâviye yer yer "Hacı Mahmud Çelebi tekke ve zâviyesi" olarak da anılır ve zâviye şeyhliğinin kuşaktan kuşağa farklı kişilere devredildiği görülür. Okuduğumuz çalışmalar zâviyenin bugün ayakta olup olmadığı konusunda bilgi vermez.

Maddedeki İshak Çelebi'nin kendi hayatı ve kadılık yaptığı yerler hakkında Hüsameddin'in kitabı dışında kaynak bulunamadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 283–283. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 2022, 7. Cilt, "Bedreddîn Mahmûd Çelebi-İmadzâde el-Hâc" maddesi, s. 411–412 ve "Bedreddîn Mahmûd Çelebi-Çakal Kadı" maddesi, s. 412; 3. Cilt, "Sultân Ahmed (1)" maddesi; 4. Cilt, "Üçüncü Devre-i Târihiyye" ve "Mehmed Paşa" maddeleri.

Akademik çalışmalar

• Murat Alandağlı, "Hurufat Kayıtlarında Amasya Zaviyeleri", Turkish Studies, 19/1 (2024), s. 1–27, https://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2024_1/2024_1_ALANDAGLI.pdf