AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Oruç Bey-Gâzi

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 371 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Merzifon’un Marınca Köyü’nden Alî oğludur. Sipâhî ve Köprülü Mehmed Paşa’nın yoldaşı ve kethüdâsı oldu. 1058’de paşanın Anadolu Beylerbeyliği’nde kethüdâsı görünüp sonra vefât etdi. Mahdûmu sadr-ı esbak Kara Mustafa Paşa’dır. Diğer mahdûmu Ali Ağa’dır. Diğeri de Hasan Ağa’dır.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Merzifon'un Marınca Köyü'nden Alî oğludur. Sipahi, Köprülü Mehmed Paşa'nın yoldaşı ve kethüdâsı (kâhyası) oldu. 1058'de [1648-49] paşanın Anadolu Beylerbeyliği sırasında kethüdâsı olarak görüldü, sonra öldü. Oğlu eski sadrazam Kara Mustafa Paşa'dır. Diğer oğlu Ali Ağa'dır. Bir diğeri de Hasan Ağa'dır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • sipâhî: tımar sahibi atlı asker
  • yoldaş: arkadaş, aynı yolun yolcusu
  • kethüdâ: kâhya, bir büyüğün işlerini yürüten görevli
  • Beylerbeyliği: bir eyaletin başındaki yöneticilik
  • mahdûm: oğul
  • sadr-ı esbak: eski sadrazam
  • vefât etmek: ölmek

Kara Mustafa Paşa'nın Babası

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın 1634-35'te (1044) Merzifon'un Marınca köyünde doğduğu, köyün bugün Karamustafapaşa adını taşıdığı yazılır. Bir anlatıya göre babası Oruç Bey adında timarlı bir sipahiydi ve IV. Murad'ın Bağdat kuşatmasında öldü; Mustafa dört yaşında yetim kalınca o sırada Amasya sancak beyi olan, babasının dostu Köprülü Mehmed'in himayesinde, onun oğullarıyla birlikte yetişti. Başka bir rivayette Derviş adlı bir sipahinin oğlu olup 1626-27'de doğmuş, on sekiz yaşında Köprülü'nün himayesine girmiştir.

Bu bilgiler Hüsameddin'inkinden ayrılır. Madde başlığı kişiyi Oruç Bey diye anar ve ad ansiklopedi anlatısındakiyle aynıdır; fakat Hüsameddin babasının adını Alî olarak verir ve onu 1648-49'da hâlâ Köprülü'nün kethüdâsı olarak görür. Ansiklopedi anlatısında ise Oruç Bey, Mustafa dört yaşındayken, yani 1638 dolaylarında ölmüştür. Kimin doğru olduğu ya da iki bilginin aynı kişiye mi, akrabalara mı ait olduğu bu çalışmada belirlenemedi.

Köprülü Mehmed Paşa ve Amasya

Köprülü Mehmed Paşa Arnavutluk'un Berat sancağına bağlı Rudnik köyünde doğdu, devşirilerek İstanbul'a getirildi ve Enderun'da yetişti. Amasya'ya bağlı Köprü (Vezirköprü) kasabasına gidip evlendiği için Köprülü diye tanındı. Hüsrev Paşa'nın katlinden sonra kısa bir süre Amasya sancak beyliği yaptı, sonra Çorum sancak beyi iken Bağdat seferine (1638) katıldı; sonraki yıllarda yeniden Amasya sancak beyi oldu. 1647'de Şam mütesellimi, ardından Varvar Ali Paşa'nın isyanı üzerine Karaman beylerbeyi olarak görevlendirildi. Sadrazamlığı 1656'dan ölümüne, 1661'e kadar sürdü. Okunan ansiklopedi maddesinde Anadolu Beylerbeyliği anılmaz; Hüsameddin'in 1058'deki "Anadolu Beylerbeyliği" ifadesi bu yüzden doğrulanamadı. Bu dönemde Karaman beylerbeyliğinin kastedilmiş olması mümkündür, ancak bu bir tahmindir.

Kara Mustafa Paşa, Köprülü Mehmed Paşa'nın damadı oldu. Kayınpederinin sadrazamlığında önce silâhdarlık, sonra telhisçilik yaptı, onunla birlikte Erdel seferine katıldı. 5 Kasım 1676'da sadrazam oldu; 1683 Viyana bozgunundan sonra 25 Aralık 1683'te öldürüldü.

Ali Ağa ile Hasan Ağa

Maddede adı geçen Ali Ağa ve Hasan Ağa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 371–371. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler