Nakşî-Hâlidî şeyhi ve şair Mîr Hamza Nigârî, gönlünü kıran Sebâtî'yi bir İlhâmî'nin hatırı için bağışlamıştı; o İlhâmî, şair Türbeli Hâfız Sebâtî Mehmed Efendi'nin ağabeyidir ve XIX. yüzyılın ikinci yarısında Amasya'daki Şirvanlı topluluğun içinde yaşamıştır. Onu bugün yalnız bir menâkıbnamedeki birkaç satırdan tanıyoruz: Nigârî'nin müritlerinden Mîrzâde Mustafa Fahreddin Ağabali, şeyhini anlattığı Hümâ-yı Arş'ta İlhâmî'yi dindar, hoş sohbet ve meclislerin aranan bir adamı olarak anar. Gerçek adı, doğum ve ölüm tarihleri, mesleği bilinmiyor. Şiir yazıp yazmadığı da belirsizdir; "İlhâmî" adının biçimi bir mahlası düşündürse de onu şair diye niteleyen bir kaynak bulunamamıştır.

Menâkıbnamedeki Kayıt

Ağabali'nin eseri 2015'te Bakü'de Mehmet Rıhtım tarafından yayımlanmıştır; İlhâmî'ye dair bilinenler ise Metin Hakverdioğlu'nun 2016'da çıkan "Mir Hamza Nigârî ve Süfyânîler" makalesindeki aktarıma dayanır. Hakverdioğlu'nun naklettiğine göre Sebâtî bir gün şeyhinin, Ağabali'nin "Hazret-i Pîr" diye andığı Nigârî'nin gönlünü kırmış, Nigârî de ona şu beyitle karşılık vermiştir:

Seni bu bâbda rüsvâ-yı cihân ederdim
Lakin imdi seni İlhamî'ye kurban etdim

Günümüz Türkçesiyle: Bu yüzden seni dünyaya rezil ederdim; ama şimdi seni İlhâmî'nin hatırına bağışladım. Beyit Nigârî'nindir ve İlhâmî'nin şiiri sayılamaz. Ağabali kırgınlığın sebebini anlatmaz, yalnız İlhâmî'nin kim olduğunu açıklar: Sebâtî'nin büyük kardeşidir, dindar, hoş sohbet, meclislerde aranan bir zattır. Hakverdioğlu bu sözlerden, Nigârî'nin İlhâmî'yi çok sevdiği ve Sebâtî'yi onun yüzü suyu hürmetine affettiği sonucunu çıkarır; Sebâtî'nin de hatasından dolayı özür dilediğini ekler.

Ailesi ve Çevresi

Kardeşi Sebâtî hakkında Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın Amasya Tarihi'nde bir madde vardır. Hüsameddin'e göre ailenin aslı Şirvan eyaletinde Şeki kazasının Kutkaşın nahiyesindendir; baba Abdülkerîm Efendi, Hacı Mîkâil'in oğludur; Hacı Hamza Efendi ile birlikte Şirvan'dan kalkıp Erzurum'a yerleşmiş, Sebâtî orada 1264'te (1847-48) doğmuştur. Bu Hacı Hamza Efendi'nin, aynı yollardan Amasya'ya gelen Mîr Hamza Nigârî olması mümkündür, ama madde bunu açıkça söylemez. Ağabali ise Sebâtî'nin Kurtkaşın'da doğup ailesiyle Erzurum'a göçtüğünü yazar. Hüsameddin'in kaydı doğruysa ağabey İlhâmî'nin ailenin Şirvan'dan çıkışından önce ya da göç yıllarında doğmuş olması akla yakındır; bu, iki kardeşin yaş farkından çıkarılan bir tahmindir ve hiçbir kaynakta yazılı değildir. Hüsameddin, Sebâtî'nin maddesinde bir ağabeyden söz etmez.

Ağabali, Sebâtî'nin Erzurum'da birkaç yıl kaldıktan sonra Azerbaycan muhacirlerinin en çok yaşadığı şehir olan Amasya'ya geldiğini yazar; ailenin Amasya'daki çevresi bu muhacirlerin ve Şirvanlı şeyhlerin çevresidir. Sebâtî otuz yıl kadar Şirvânî Hacı İsmâil Efendi'nin türbesinde imamlık yapmış, Nigârî'ye mürit olmuştur. İlhâmî'nin bu meclislerdeki yeri, Ağabali'nin anlattığı tek sahneden anlaşıldığı kadarıyla şeyhin hatırını sayan, sözü dinlenen bir müritliktir. Sebâtî'nin hayatı ve iki tarih manzumesi Sebâtî (Türbeli Hâfız Mehmed Efendi), şeyhin edebî kişiliği Nigârî Mîr Hamza sayfasında anlatılır.

Şiiri

İlhâmî'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Menâkıbnameden aktarılan satırlar onun ağzından bir beyit vermediği gibi şairliğine de değinmez. Amasya Tarihi'nde adına bir madde olmayınca, Hakverdioğlu'nun 2024'te Hüsameddin'in şairlerini ciltlere göre sıraladığı çalışmada da İlhâmî'ye rastlanmaz.

Kaynakların Durumu

İlhâmî adı Amasya edebiyat tarihinde iki şairde daha görülür. Hüsameddin, 1078 (1668) yılında ölen divan kâtibi İlhâmî Hasan Çelebi (Cizyedârzâde)'yi Abdî Efendi tezkiresine dayanarak anar; XVI. yüzyılda yaşayan Bâlî İlhâmî Efendi ise gençliğinde Cevherî mahlasını kullanmıştı. Sebâtî'nin ağabeyini bunlardan iki üç yüzyıllık bir zaman ayırır. Hakkındaki tek bilgi bir müridin yazdığı menâkıbnameden gelir, o da ikinci elden. Ağabali'nin eserinin kendisi görülemediği için, menâkıbnamede İlhâmî'nin adının başka yerlerde geçip geçmediği bilinmiyor.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Metin Hakverdioğlu, "Mir Hamza Nigârî ve Süfyânîler", Alevilik Araştırmaları Dergisi, yıl 6, sayı 12, 2016, s. 115-137 (İlhâmî: s. 129; Mehmet Rıhtım neşri, Mîrzâde Mustafa Fahreddin Ağabali, Hümâ-yı Arş: Karabağlı Şeyh Mir Hamza Nigârî'nin Menâkıb-nâmesi, Bakü 2015'ten aktarımla).

Çevrimiçi kaynaklar