Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün

Gül-i ter devridür sāḳī getür ḳanı mey-i ḥamrā
Nice bir zāhid-i yābis mizācıyla ḳuru ġavġā
‘Aceb mi bülbülüñ olsa görenler gülşen-i ḥüsnüñ
Bahār olduḳça artar iy perī dīvāne vü şeydā
‘Aceb ‘ālemde ol ‘ālemden özge var mıdur ‘ālem
Ki ola sāḳi-i maḥbūb destinde mey-i ḥamrā
Bahār eyyāmı gül vaḳti ṣafā hengāmı mül vaḳti
Bu demde tevbe-kār olur mı zāhid ‘āşıḳ-ı rüsvā
Ney āvāzında gūşum çihre-i dilberdedür çeşmüm
Ne pendüñ yiridür ‘aḳluñ ḳanı ṣūfī delü olma
Yine bir tāze dilber sevdi Fażlī şimdi ‘ālemde
Bulınmaz behcet ü ḥüsn ü bahāda hīç aña hem-tā
Lebi mül ‘ārıżı gül ḳaddi serv ü ruḫları lāle
İgen şīrīn igen nāzük igen ra‘nā igen zībā

Günümüz Türkçesiyle

1. Taze gül devridir; saki, kızıl şarap nerede, getir; kuru tabiatlı zahitle daha ne zamana dek kuru kavga edeceğiz?

2. Ey peri, senin güzellik gül bahçeni görenler bülbülün olsa şaşılır mı? Bahar geldikçe deli divane olanlar artar.

3. Şaşılacak şey, dünyada sevgili bir sakinin elinde kızıl şarap bulunduğu o âlemden başka bir âlem var mıdır?

4. Bahar günleri, gül vakti, safa zamanı, şarap vakti; ey zahit, bu demde rüsva olmuş âşık tövbe eder mi?

5. Kulağım ney sesinde, gözüm dilberin yüzündedir; öğüdünün sırası mı, aklın nerede, ey sofu, deli olma.

6. Fazlî şimdi dünyada yine taze bir dilber sevdi; güzellikte, parlaklıkta ve değerde onun hiç eşi bulunmaz.

7. Dudağı şarap, yanağı gül, boyu servi, yanakları lale; pek tatlı, pek nazik, pek hoş, pek süslü.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifsizdir; kafiye "ḥamrā, ġavġā, şeydā, rüsvā, olma, hem-tā, zībā" kelimelerinin sonundaki "-ā/-a" sesiyle kurulur. Üçüncü beyitte matladaki "mey-i ḥamrā" kafiyesi tekrarlanır. Mahlas, alışılandan farklı olarak son beyitte değil altıncı beyitte geçer; son beyit sevgilinin güzelliğini sıralayan bir övgüye ayrılmıştır. Gazel, Özkat'ın neşrinde on ikinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 218b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, bahar ve şarap zemininde rint ile zahit karşıtlığını işler. Özkat, bu gazelin beşinci beytini incelemesinde dört ayrı yerde anar ve onu Fazlî'nin şiirini tanıtan bir anahtar gibi kullanır. Ona göre beyit, sofuların kuru nasihatlerine kulağını tıkayan, eğlenceye meraklı ve sevgiliden başkasını görmeyen şairin tavrını gösterir; bu tavır Fazlî'nin mutasavvıf bir şair sayılamayacağını, ancak "rind" olabileceğini düşündürür. Özkat beyti ayrıca XV. yüzyıl sonunda İran edebiyatının etkisine bir tepki olarak doğan Türkî-i Basit akımının özelliklerini taşıyan, konuşma diline yakın söyleyişlere ve deyimlerin gerçek ve mecaz anlamlarıyla oynayan sade kullanıma örnek gösterir. Gerçekten de "aḳluñ ḳanı" (aklın nerede) ve "delü olma" (deli olma) gündelik konuşmadan alınmış sözlerdir; üstelik zahidin rinde söyleyegeldiği "deli olma" sözü burada sofuya geri çevrilir.

İlk beyitte "zāhid-i yābis" (kuru zahit) ile "ḳuru ġavġā" arasında bir tenasüp vardır; zahidin kuruluğu, şarabın tazeliğine ve gülün yaşlığına (gül-i ter) karşıtlık kurar. Dördüncü beyitte "gül" ile "mül" (şarap) kelimeleri arasında ses benzerliğine dayanan bir cinas yapılır. Üçüncü beyitte "‘ālem" kelimesi üç kez geçer ve hem "dünya" hem de "hâl, keyif âlemi" anlamında kullanılır.

Son beyit, Özkat'ın sevgiliyi âdeta bir gül bahçesi gibi bütün güzellikleri üzerinde toplayan biri olarak anlatan örneğidir. İlk mısrada dudak şaraba, yanak güle, boy serviye, yanaklar laleye benzetilir; ikinci mısrada eski Türkçedeki "igen" (pek, çok) kelimesi dört kez tekrarlanarak sevgilinin sıfatları sıralanır. Bu tekrir, beyte hem bir ahenk hem de sade bir söyleyiş verir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 291, gazel no. 12 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 218b); ayrıca s. 43-44 (Türkî-i Basit), s. 62-64 (gazeller üzerine), s. 74 (rintlik), s. 103 (deyimlerle söz oyunları) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar