Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Ḫaṭṭ-ı reyḥān kim ṭutupdur rūy-ı cānānı dürüst
Sebze-i terdür ki zeyn itmiş gülistānı dürüst
Nice kāfir diyeyüm ben ġamze-i bed-mestüñe
Şefḳati olmayanuñ çün olmaz imānı dürüst
Ḳāmet-i ra‘nāña teşbīh eyler imiş kendüyi
Añladum kej-ṭab‘ imiş serv-i ḫırāmānı dürüst
Dişlemekden leblerüñ ḥelvāsını kesmez ṭama‘
Ḳalmasa ger ‘āşıḳuñ aġzında dendānı dürüst
Tīġ-ı ġamdan baġrı ṣad-çāk olmaya her kimsenüñ
Ehl-i ‘ışḳ içinde ṭutmazlar dilā anı dürüst
Gelsüñ iy gül gülşene ref‘ eyleyüp yüzden niḳāb
Ḳalmaya bir ġoncenüñ hergiz girībānı dürüst
Va‘de-i vaṣlına iy Fażlī inanma dil-berüñ
Ehl-i ḥüsnüñ çünki olmaz ‘ahd u peymānı dürüst

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgilinin yüzünü bütünüyle saran reyhan gibi ayva tüyü, gül bahçesini baştan başa süsleyen taze yeşilliktir.

2. Senin kötü sarhoş gamzene nasıl kâfir demeyeyim; çünkü şefkati olmayanın imanı dürüst (sağlam) olmaz.

3. Salınan servi kendini senin güzel boyuna benzetirmiş; anladım ki o salınan servi bütünüyle eğri tabiatlıymış.

4. Âşığın ağzında sağlam dişi kalmasa da dudaklarının helvasını dişlemekten tamahını kesmez.

5. Ey gönül, gam kılıcından bağrı yüz yerinden yarılmayan kimseyi aşk ehli içinde tam (gerçek âşık) saymazlar.

6. Ey gül, yüzünden peçeyi kaldırıp gül bahçesine gel de hiçbir goncanın yakası sağlam kalmasın.

7. Ey Fazlî, dilberin vuslat vaadine inanma; çünkü güzellerin ahdi ve sözü sağlam olmaz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-ı dürüst" sözüdür; Özkat bu gazeli bir ek ile Türkçe ve Farsça unsurlardan oluşan ek grubu redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "cānān, gülistān, īmān, ḫırāmān, dendān, girībān, peymān" kelimelerindeki "-ān" sesiyle kurulur; beşinci beyitte ise kafiye yerinde "anı" kelimesi bulunur ve bu ses yalnız yaklaşık olarak karşılanır. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde kırk dördüncü gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 233a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütünü redifteki "dürüst" kelimesinin anlamları üzerinde oynar. Kelime ilk beyitte "bütünüyle, tamamen", ikinci beyitte "doğru, sağlam (iman)", üçüncü beyitte yine "bütünüyle", dördüncü beyitte "sağlam (diş)", beşinci beyitte "tam, gerçek (âşık)", altıncı beyitte "yırtılmamış (yaka)" ve son beyitte "sağlam (söz)" anlamında kullanılır. Tek bir kelimenin her beyitte başka bir yüzünü göstermesi gazele sıkı bir bütünlük verir. İlk beyitte ayva tüyü, reyhan otu ile gül bahçesinin taze yeşilliğine benzetilir; yüz gülistan, tüy de onu süsleyen çimendir.

İkinci beyit Özkat'ın atasözü örnekleri arasındadır; beyitteki söz "Şefkati (merhameti) olmayanın imanı dürüst olmaz" biçimindedir. Âşık bu sözü sevgilinin gamzesine karşı delil olarak kullanır: merhamet bilmeyen gamze kâfir sayılmalıdır. Üçüncü beyitte servi ile "kej-ṭab‘" (eğri tabiatlı) arasında bir tezat vardır; dimdik servi, kendini sevgilinin boyuna benzetmeye kalkıştığı için tabiatı eğri sayılır. Dördüncü beyit hafif bir şakadır: dişsiz âşık bile sevgilinin helva gibi tatlı dudağını dişleme hevesinden vazgeçmez. Altıncı beyitte goncanın açılması, sevgilinin güzelliği karşısında yakasını yırtmasına bağlanır; bu, hüsn-i talil sanatıdır. Son beyit, güzellerin vefasızlığını bir hükme bağlayarak gazeli kapatır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 309-310, gazel no. 44 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 233a); ayrıca s. 69 (redifler), s. 90 (atasözleri) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar