Amasya'nın Merkez ilçesindeki Kurşunlu Mahallesi, bugün turistik rotaların dışında kalan, iki bin kişi dolayında nüfuslu bir konut semtidir. Oysa ad, Amasya tarihinin en eski katmanlarından birine uzanır. Hüseyin Hüsameddin Yasar'a göre mahalle, adını Danişmendli hükümdarı Yağıbasan'ın yaptırdığı ve sonradan kurşunla örtülen bir hana borçludur; Selçuklu Sultanı Mesud'un Amasya'daki sarayı da aynı kıyı şeridinde, bu mahallenin sınırları içinde kalmıştır. Mahallenin adı 1840 nüfus defterinde 45 haneli bir birim olarak geçer, ondokuzuncu yüzyıl biyografilerinde ise medrese tahsili görmüş kâtiplerin, kıraat hocalarının ve bir Rumeli kazaskerinin doğum yeri olarak sıkça anılır. Aşağıda bu dağınık izler, kaynakların birbirini tuttuğu ve tutmadığı yerler belirtilerek bir araya getirilmiştir.

Adın Kökeni ve Yağıbasan Hanı

Hüsameddin, Amasya Tarihi'nin mahalleleri tek tek saydığı bölümünde Kurşunlu'yu İçeri Şehir'deki mahalleler arasında kırk üçüncü sırada anar. Tarifine göre mahalle Yukarı Hamam'ın batı komşuluğunda yer alır; doğusunda Karatay, batısında Ahi Sa'deddin mahallesi, güneyinde Yeşilırmak, kuzeyinde dağ vardır. Eski adı "Yağıbasaniye"dir. Danişmendli hükümdarlarından Yağıbasan Gazi burada büyük bir han yaptırmış, han hicrî 560 (1164-1165) tarihinden beri "Hân-ı Yağıbasan" diye bilinmiştir. Sonraları soyundan Cemal Gazi Bey hanı onarıp üzerini kurşunla örttüğü için yapıya "Kurşunlu Han" denmiş, zamanla "han" sözü düşmüş ve Kurşunlu adı mahallenin kendi adı olarak kalmıştır. Hüsameddin bunu eski kayıtları taramasından çıkardığını söyler; yani anlatı bir yerel gelenekten çok, kendi gördüğü vakıf ve mülk kayıtlarına dayanır.

Yağıbasan'a ilişkin ayrıntılar, kitabın Danişmendliler bölümünde yeniden karşımıza çıkar. Hüsameddin, 560 tarihli vakfiyeye dayanarak hükümdarın Sultan İbrahim'in oğlu olduğunu, Melik Muhammed Gazi'nin ya da Gümüştigin Gazi'nin oğlu sayılamayacağını yazar. Aynı belgeye göre Amasya'daki yönetici kadrosunda atabeg, emirülümera ve kadılkudat bulunmaktadır. Yağıbasan'ın emirlerinden Hüsameddevle Hasan, Han-ı Yağıbasan'ın civarında ayrıca bir mescit yaptırmış ve Öz Nahiyesi'ndeki Emir Hasan Alanı çiftliğini bu mescide vakfetmiştir. Bu bilgi, mahallenin yalnızca bir hanın adını taşımadığını, çevresinde bir mescit ve vakıf düzeninin de kurulduğunu gösterir. Hüsameddin'in aktardığı bu zincirin vakfiye metniyle birlikte yayımlanmış bir karşılığına ulaşılamamıştır; bu nedenle ad kökeni, güçlü bir yerel tarihçinin belgeye dayanan anlatısı olarak kalır.

Adın başka bir yerden geldiğini ileri süren bir bilgi de bulunmaz. Türkiye'de kurşunla örtülü yapılardan doğan pek çok mahalle adı vardır ve Amasya'daki Kurşunlu bu genel adlandırma geleneğiyle uyumludur. Burada ayırt edici olan, kurşun örtünün bir caminin kubbesine değil, bir hana ait olduğunun söylenmesidir.

Sultan Mesud'un Sarayı

Hüsameddin, Selçuklu Sultanı Mesud'un Amasya'yı merkez edindiği dönemde (hicrî 540 dolayı, 1145-1146) İç Kale'yi onardığını, bir cami, medrese, hamam ve saray yaptırdığını yazar. Sarayın yeri konusunda tarifi açıktır: saray, bugün Kurşunlu Mahallesi ile Ahi Sa'deddin Mahallesi'nin bir bölümünü oluşturan ırmak kıyısındaydı. Yukarı Hamam'ın üst yanında, Saraçzade Yaşar Mehmed Efendi'nin hanesinden batıya doğru uzanan kıyıdaki rıhtımın bu sarayın temeli olduğu, yaşlılar arasında eskiden beri anlatılırmış. Hüsameddin'in yazdığına göre saray hicrî 718 (1318-1319) depreminde zarar görmüş, sonra kadılardan Ziyaeddin Mesud bin Ahmed'in ve soyunun elinde kalmıştır.

Sarayın sonraki kaderi, mahallenin yapı tarihine bir ışık tutar. Hicrî 853'te (1449-1450) saray arazisinin bir bölümü Alaeddin Ali el-Mesudi tarafından mescide çevrilip vakfedilmiş, geri kalan kısımlar ise bir mahallenin güney yüzünü oluşturmuştur. Saraçzade Yaşar Mehmed Efendi'nin mirasçılarının elindeki hane, sarayın dış bölümlerinden sayılıyordu; Hüsameddin, bu hanenin son derece gösterişli, taklı bir dış kapısının 1271'e (1854-1855) kadar durduğunu, evin yenilenmesi sırasında Yaşar Efendi'nin babasının kapıyı yıktırdığını, bunu bizzat Yaşar Efendi'den dinlediğini anlatır. Mahalleyi anlatan bölümde de Mesud sarayının bu mahalle sınırları içinde kaldığı, sarayın mirasının sonradan Mesud soyundan gelenlere geçtiği tekrarlanır.

Mahalle başında yer alan Yukarı Hamam da aynı bağlama oturtulur. Hüsameddin onu Sultan Mesud'dan Amasya'ya kalan eserlerden sayar ve hamamın bir hatun vakfı olduğunu ekler. Mesud'un saray ile birlikte bir hamam da yaptırdığını yazdığı için iki bilgi birbirini destekler; yine de hamamın bugünkü yapısının hangi dönemden kaldığı bu kaynaktan anlaşılmaz, çünkü Hüsameddin bina tarihi vermez.

Mescitler, Çeşmeler ve Dârü'l-Kurrâlar

Hüsameddin'in mahalle dökümü ilk mescidi şöyle anlatır. Mesud soyundan Alaeddin Ali Çelebi bin Ebü'l-Kasım Ahmed bin Mesud, ırmak kenarında hicrî 840'ta (1436-1437) bir mescit ve önüne bir çeşme yaptırmış, vakfını düzenlemiştir. Yapı bir eşkıya baskınında yanınca, sadrazamlıktan azledilmiş olan Bayram Paşa Amasya'ya geldiği 1047'de (1637-1638) mescidi yeniden canlandırmış ve vakıflarını genişletmiştir. Aynı sayfada hicrî 853 tarihli mescit de anıldığından, iki kaydın aynı yapıyı mı yoksa ayrı iki yapıyı mı anlattığı kitaptan kesin olarak anlaşılmaz; yalnızca ikisinde de adı geçen Alaeddin Ali'nin Mesud soyundan geldiği ve mahallenin ırmak kıyısındaki bölümünde mescit işlevli bir yapının bulunduğu bellidir.

Mahalle yalnızca ibadet yeri barındırmaz, öğretim yeri de barındırırdı. Hüsameddin'in "dârü'l-kurrâ" bölümüne göre eski Amasya müftülerinden Müeyyedzade Ali Çelebi, hicrî 884'te (1479-1480) Kurşunlu'da caminin batı yanında bir kıraat okulu yaptırmış ve vakfını düzenlemiştir. Sonradan bu yapı harap olmuş, cüzhanlığa dönüşmüş ve birkaç tanınmış okuyucuya tevcih edilmiştir; Hüsameddin zamanında yeri artık bilinmiyordu. Öğretim yerleri bununla sınırlı kalmaz: kadılardan İzzeddin Hasan Çelebi (Ahizade), 1039'da (1629-1630) ölmeden önce Üçler Mahallesi'nde bir cami ve mektep yaptırmış, İçerişehir'de Kurşunlu Mahallesi'nde de bir mektep daha eklemiştir. Üçler Mahallesi'ndeki cami de hicrî 1011'de yanınca 1018'de (1609-1610) Sa'dî Çelebi tarafından taş duvarlı olarak yeniden yapılmış, bu hayrata Kurşunlu Mahallesi'nde üç hane vakfedilmiştir. Böylece Kurşunlu, başka mahallelerin camilerine gelir sağlayan vakıf mülklerinin bulunduğu bir semt olarak da görünür.

Osman Fevzi Olcay'ın Amasya Hâtıraları'nda mahallenin bir başka yüzü çizilir. Olcay bu semti "Meydan Köprü Mahallesi (Kurşunlu Mahallesi)" başlığı altında ele alır ve İçeri Şehir Mahallesi'nin hemen sonunda başlayan, Kale kapısının bittiği yerden tren yolunun istasyona doğru uzandığı bütün alanın bu mahalle olduğunu söyler. Köprünün baş tarafında mütevazı, ahşap bir medrese varmış, ancak Olcay yazarken hiçbir eseri kalmamıştır. Mahalle sakinlerinden yalnızca Madenoğlu ve Kemeroğlu ailelerini tanıdığını belirtir. İstasyona giderken nehir kıyısını izleyen meyve bağları bulunduğunu da ekler.

Olcay'ın anlattığı bir mezarlığın akıbeti de mahallenin yakın tarihini aydınlatır. İstasyona yakın, yol kenarında eskiden tarihî ve bakımsız bir kabristan vardı; yöre halkı orada Amasya'da yetişip ölen âlimlerin, fazilet sahiplerinin ve büyük kişilerin yattığını söylerdi. Kabristan terk edilmiş bir hâl alınca Amasya Belediyesi burayı Arabacı Şükrü Usta adlı bir kişiye satmış, o da yerine büyük bir bina yaptırarak Şark Araba İmalathanesi'ni kurmuştur. Olcay'ın verdiği bu ayrıntı, mahallenin ırmak ve istasyon yönündeki kesiminin yirminci yüzyılda küçük sanayiye ve atölyeciliğe dönüştüğünü gösterir. Aynı adı iki ayrı yazar iki ayrı biçimde tarif ettiği için, Hüsameddin'in İçeri Şehir içindeki Kurşunlu'su ile Olcay'ın Kale kapısından istasyona uzanan Meydan Köprü Mahallesi'nin tamamen aynı sınırlara sahip olduğu varsayılamaz; ikisinin kesiştiği yer, Meydan Kapısı'na ve kıyı şeridine yakın bölgedir.

Mahalleden Çıkan Âlimler ve Kâtipler

Hüsameddin'in biyografi bölümlerinde Kurşunlu, doğum ya da ikamet yeri olarak birkaç kez geçer. En eski örnek, 893'te (1487-1488) Kurşunlu'da doğan Sinaneddin Yusuf Efendi'dir (Muhaşşî). Babası Halvetî şeyhi Sonisalı Hüsameddin Hüseyin Efendi'dir. Sinaneddin Yusuf, Sultan Bayezid Mektebi'nde kıraat ve Kur'an hıfzını tamamladıktan sonra Büyük Ağa Medresesi'nde okumuş, Taşköprülü Musliheddin Mustafa Efendi'nin öğrencisi olmuş ve 918'de onunla birlikte İstanbul'a gitmiştir. Boğaziçi'nde Anadolu Hisarı'ndaki sahilhanesinin bulunduğu yere Muhaşşî Sinan Efendi Mahallesi dendiği, Kurşunlu'daki mescidinin ise "Şeyh Mescidi" adıyla anıldığı ve vakıflarının bulunduğu aynı yerde belirtilir. Oğullarından Hasan Efendi Halep'te kadıyken ölmüş, Mehmed Efendi Süleymaniye müderrisiyken 987'de vefat etmiş, Ali Efendi ise Rumeli kazaskerliğine kadar yükselmiştir.

Ondokuzuncu yüzyıla gelindiğinde mahalle bu kez kâtiplik ve hattatlık geleneğiyle anılır. Kâtibzade Rıfat Mustafa Efendi, hattat ve Sultan Bayezid müderrisi Ahmed Kâmil Efendi'nin oğlu olarak 1229'da (1813-1814) Kurşunlu'da doğdu; dayısından ve Kabartalı Mehmed Efendi'den ders alıp Kur'an'ı ezberledi, 1244'te babasının ölümüyle Sultan Bayezid müderrisliğine geçti ve ertesi yıl Hicaz'a gitti. Dönüşünde Şam'da bir yıl kalan Rıfat Mustafa Efendi, kıraat vecihlerini öğrenerek Amasya'ya döndü, İstanbul'da İmamzade Mehmed Es'ad Efendi'den eğitimini tamamladı; rüûs imtihanında başarılı olamayınca memleketine dönüp ders vermeye ve mahkeme kâtipliğine yöneldi. Bir başka isim, evkaf kâtibi Hasan Efendi'nin oğlu Abdüllatif Efendi'dir (Apardızade). Hüsameddin onun 1278'de (1861-1862) İçerişehir'de Kurşunlu Mahallesi'nde doğduğunu, rüşdiye mektebinde okuduğunu, şer'iyye kâtipliğinden adliye mahkemesi aza mülazımlığına ve ardından mahkeme üyeliği ile devriye müderrisliğine yükseldiğini, 1327'de (1909) öldüğünü yazar.

Daha eski dönemden iki kişi daha mahalleye bağlanır. Kadılardan Kara Kadızade Halil Efendi, 1134'te Kurşunlu Mahallesi'nde oturan bir şeyhülkurrâ olarak anılır ve 1146'da (1733-1734) ölmüştür. Ahmed Ağa adlı Yukarı Hamam hamamcısının oğlu Halil Efendi (Hammamîzade) de "Amasya'nın Kurşunlu Mahallesi'ndendir"; babasının işi, mahallenin hamamla olan sıkı bağını bir kez daha gösterir. Siyasi alandan bir ad olan Kurşunlu Ali Ağa, Süleyman Han'ın tahta çıkışını izleyen düzenlemelerde, 1099'da (1687-1688) Amasya kethüdâyeri olarak görülür; Hüsameddin onun mahalleli olduğunu açıkça yazmaz, ancak lakabı bu bağı güçlü biçimde düşündürür. Kurşunlu eşrafı arasında sayılan ve saz şairi olarak tanıtılan bir Topçuzade'nin adı da geçer; ne var ki ilgili sayfada sütunlar birbirine karışmış olduğundan bu kişinin kimliği kesin olarak belirlenemez.

Konumu ve Çevresi

Kurşunlu, Amasya Merkez ilçesine bağlı bir mahalledir. Harita kaynakları mahalleyi 40,65 kuzey enlem ve 35,82 doğu boylam dolayında gösterir; komşu mahalleler olarak Gökmedrese, Hacı İlyas, Hatuniye ve Hızırpaşa sayılır. Hüsameddin'in ondokuzuncu yüzyıl sonu düzenine göre ise Hatuniye'nin batısında Kurşunlu, Kurşunlu'nun doğusunda Karatay, batısında Ahi Sa'deddin yer alır. Bu iki sıralama birbirini tam doğrulamaz, çünkü Hüsameddin'in saydığı Karatay ile Ahi Sa'deddin bugünkü idari listede ayrı birimler olarak yer almaz; mahalle sınırlarının yeniden çizildiği bellidir. Yine de ortak nokta, Kurşunlu'nun İçeri Şehir'de, Yeşilırmak'ın kuzey kıyısında, Kale'nin eteğine yaslanan dar bir şerit olduğudur. Bir kaynakta mahallenin şehir merkezine uzaklığı yaklaşık iki kilometre olarak belirtilir.

1840 Nüfus Defterinde Kurşunlu

Mahallenin sayılara dökülmüş en eski izi, Selim Özcan'ın hicrî 1256 (1840) tarihli Amasya nüfus defteri ile hicrî 1260-1261 (1844-1845) tarihli temettuat defterlerini karşılaştırdığı makalede bulunur. Makaledeki tabloya göre Kurşunlu, 1840 nüfus defterinde 45 Müslüman hane ile yer alır ve mahallede gayrimüslim hane görünmez. Dört yıl sonraki temettuat sayımında aynı mahalle 50 Müslüman hane olarak geçer. Böylece Kurşunlu, yalnızca Müslümanların oturduğu mahalleler arasındadır; nüfus defterine göre şehirdeki 55 mahallenin 32'si Müslüman ve gayrimüslim ailelerin birlikte yaşadığı karma mahalle, 23'ü ise yalnızca Müslümanlardan oluşan mahalleydi.

Şehrin geneline bakıldığında 1840 nüfus defterine göre Amasya'da 2.236 Müslüman ve 944 gayrimüslim hane olmak üzere 3.180 hane vardır. Temettuat sayımında mahalle sayısı 48'e, hane sayısı 1.857 Müslüman ve 852 gayrimüslim hane olmak üzere 2.709'a iner. Makalenin yazarı bu düşüşü savaşlara, Müslüman erkeklere yüklenen uzun askerlik hizmetine, veba ve kolera salgınlarına ve büyük şehirlere yönelen göçlere bağlar. Müslüman hanelerdeki azalma yaklaşık yüzde 17, gayrimüslim hanelerdeki azalma yaklaşık yüzde 9'dur. Bu çerçevede Kurşunlu'nun 45'ten 50 haneye çıkması şehrin genel seyrinin tersinedir; yine de yazar, mahalle bazındaki hane değişimlerinin 1 ile 21 arasında oynadığını ve bunun bir bölümünün sayım yönteminden kaynaklandığını da belirtir.

İki sayımın niteliği gerçekten farklıdır. Nüfus defteri merkezde düzenlenen suretlere dayanır; temettuat defterleri ise yerinde, hane reislerine mesleği ve geliri sorularak tutulmuş özgün kayıtlardır. Nüfus defterinde her mahallede iki muhtarın da hane reisi olarak yazıldığı, temettuat sayımlarında ise yazılmadığı belirtilir; mahalle başına küçük hane farklarının nedenlerinden biri budur. Kurşunlu'daki beş haneli farkı yorumlarken bu yöntem farkı göz önünde tutulmalıdır. Makalenin erişilebilen metninden Kurşunlu'ya ait hane reisi adları ve meslekleri ayıklanamadığı için mahallenin 1840'lardaki ekonomik yapısı hakkında belgeli bir şey söylenemiyor; bu ayrıntı, Osmanlı Arşivi'ndeki Amasya temettuat defterlerinin ilgili sayfalarından elde edilebilir.

Defterlerdeki 45-50 haneli mahallenin, Hüsameddin'in anlattığı kuşaklarla aynı zamana düştüğünü hatırlamak gerekir. Rıfat Mustafa Efendi, hicrî 1244'te (1828-1829) Sultan Bayezid müderrisliğine geçmişti; 1840 defterinin tutulduğu yıllarda Kurşunlu medrese çıkışlı kâtip ve müderrislerin yaşadığı bir mahalleydi. Bunun ne ölçüde defterlerdeki hane reislerinin mesleklerine yansıdığı ise bilinmemektedir.

Nüfus ve Değişim

ADNKS verilerine dayanan, kendi açıklamasına göre resmî olmayan ve bilgilendirme amaçlı bir derlemede Kurşunlu Mahallesi'nin nüfusu 2012-2019 arasında şöyledir:

  • 2012: 2.331
  • 2013: 2.224
  • 2014: 2.121
  • 2015: 2.259
  • 2016: 2.235
  • 2017: 2.194
  • 2018: 2.181
  • 2019: 2.219

Aynı derleme Merkez ilçesinin mahallelerini nüfus sırasına dizer. 2019 verisinde listelenen 40 mahalle içinde Kurşunlu, 2.219 kişiyle 12. sıradadır. Listenin başında 23.145 kişiyle Şeyhcui, 14.837 kişiyle Hacılar Meydanı ve 11.821 kişiyle Bahçeleriçi bulunur; komşu mahallelerden Hızırpaşa 5.972, Gökmedrese 1.297, Hatuniye ise 126 kişilik nüfusa sahiptir. Derlemedeki mahalle nüfuslarının toplamı yaklaşık 120.850'dir ve Kurşunlu bunun yüzde 2'sine yakın bir pay taşır. Sekiz yıllık seri içinde en yüksek değer 2012'de (2.331), en düşük değer 2014'te (2.121) görülür; aradaki fark yüz kişiyi biraz aşar ve nüfus görece sabit kalmıştır.

Başka bir derlemede 2025 ADNKS verisi olarak mahalle nüfusu 2.003 (984 erkek, 1.019 kadın) biçiminde görünür. İki seri birlikte okunduğunda mahallenin son on üç yılda yaklaşık 2.000 ile 2.300 arasında kaldığı, son yıllarda hafif bir gerileme gösterdiği anlaşılır. Rakamlar türev kaynaklardan alındığı için resmî değer olarak TÜİK verisi esas alınmalıdır.

Günümüzde Kurşunlu

Bugün mahallenin bir muhtarlığı, sokakları ve çevresindeki yeni yapılaşmanın içinde kendi düzeni vardır. Basına yansıyan haberlerde mahalle muhtarının ev yangını gibi olaylara müdahale ettiği görülür; 2022'de Kırklar Sokak'ta özel bir anaokulunun açıldığı bilgisi de bulunur. Tescilli bir cami ya da türbe bu mahalleye atfedilmemiştir; Gökmedrese'deki Gök Medrese (1267) gibi çevredeki tanınmış yapılar komşu mahalleye aittir. Mahalle sakinleri için asıl tarihî katman, Hüsameddin ve Olcay'ın anlattığı Yağıbasan Hanı, Mesud sarayı, Yukarı Hamam ve ırmak kıyısındaki eski mescitlerle ilgilidir; bunların hangisinin bugün ayakta olduğu ise ayrıca saha çalışmasıyla belirlenmelidir.

Kronoloji

H.540 dolayı (1145-1146): Selçuklu Sultanı Mesud'un Amasya'yı merkez edinip İç Kale'yi onardığı, mahalle sınırlarındaki ırmak kıyısında saray ve hamam yaptırdığı (Hüsameddin).

H.560 (1164-1165): Danişmendli Yağıbasan'ın vakfiyesi; Hân-ı Yağıbasan'ın bu tarihten beri bilindiği (Hüsameddin).

H.718 (1318-1319): Depremde Selçuklu sarayının zarar gördüğü (Hüsameddin).

H.840 (1436-1437): Alaeddin Ali Çelebi'nin ırmak kenarında mescit ve çeşme yaptırdığı (Hüsameddin).

H.853 (1449-1450): Saray arazisinin bir bölümünün mescit olarak vakfedildiği (Hüsameddin).

H.884 (1479-1480): Müeyyedzade Ali Çelebi'nin Kurşunlu'da dârü'l-kurrâ yaptırdığı (Hüsameddin).

H.893 (1487-1488): Sinaneddin Yusuf Efendi'nin (Muhaşşî) Kurşunlu'da doğduğu (Hüsameddin).

H.1018-1039 (1609-1630): Üçler Mahallesi'ndeki caminin Kurşunlu'dan üç hane vakfıyla yenilenmesi; İzzeddin Hasan Çelebi'nin Kurşunlu'da mektep yaptırması (Hüsameddin).

H.1047 (1637-1638): Bayram Paşa'nın yanan mescidi yeniden canlandırması (Hüsameddin).

H.1099 (1687-1688): Kurşunlu Ali Ağa'nın Amasya kethüdâyeri olarak anılması (Hüsameddin).

H.1229 (1813-1814): Kâtibzade Rıfat Mustafa Efendi'nin Kurşunlu'da doğduğu (Hüsameddin).

H.1271 (1854-1855): Saray dış kapısının yıkıldığı tarih (Hüsameddin).

H.1278 (1861-1862): Abdüllatif Efendi'nin (Apardızade) Kurşunlu'da doğduğu (Hüsameddin).

1840 (H.1256): Amasya nüfus defterinde "Kurşunlu" adlı, 45 Müslüman haneli kayıt (Özcan, 2016).

1844-1845 (H.1260-1261): Temettuat sayımında Kurşunlu 50 Müslüman hane olarak kaydedilir (Özcan, 2016).

2012-2019: Mahalle nüfusu 2.121 ile 2.331 arasında seyreder (ADNKS verilerine dayalı derleme).

2025: ADNKS verisine göre nüfus 2.003 olarak derlenmiştir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar