Özgün Metin

Vezin: Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Fa‘ûlün

Benefşem ḫaṭṭuñ u ḥüsnüñ bahârum
Hemân besdür baña sevgüli yârüm
Cemâlüñ bâġın idelden temâşâ
Cihân bâġına yoḳdur i‘tibârum
Ruḫuñ güldür baña ġonca dehânuñ
Ḫadüñ berg-i semendür gül-‘iẕârum
Ṭapuña bend'olaldan cân u dilden
Elüñe virmişümdür iḫtiyârum
İki ‘âlemde yârinden İlâhî
Ayırma Mihrî'yi Perverdigârum

Günümüz Türkçesiyle

1. Menekşem senin yüzündeki ince tüyler (hat), baharım senin güzelliğindir; sevgili yârim, bana yalnız bu yeter. (Hat, gençlerin yanağında yeni beliren ince tüylerdir; rengi ve kokusu yüzünden menekşeye benzetilir.)

2. Güzelliğinin bağını seyre daldığımdan beri dünya bağına hiç değer vermiyorum.

3. Yüzün bana güldür, ağzın goncadır; ey gül yanaklım, yanağın yasemin yaprağıdır.

4. Candan ve gönülden kapına kul olalı beri bütün irademi senin eline teslim ettim.

5. Ey Allah'ım, ey beni besleyip yetiştiren Rabbim, iki dünyada da Mihrî'yi sevgilisinden ayırma.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın yüz dördüncü gazeli harfü'l-mîm bölümündedir ve beş beyittir. Aruzun hezec bahrinden "Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Fa‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır; bu kalıp, öteki gazellerin çoğunda görülen dört tef‘ileli kalıplardan kısadır ve mısralara hafif, çabuk bir ezgi verir. Redif "-um" iyelik ekidir; kafiye "-âr" sesiyle kurulur (bahâr, yâr, i‘tibâr, ‘iẕâr, iḫtiyâr, Perverdigâr). Gazel yalnız M (81a) ve Ü (52a) nüshalarında bulunur; neşirde nüsha farkı kaydedilmemiştir. Kime yazıldığına dair bir bilgi yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Bu kısa gazel, sevgiliye duyulan bağlılığın yalın bir ifadesidir. Şiirde şikâyet ve sitem yoktur; şair sevgilinin güzelliğini anlatır, ona bütünüyle teslim olduğunu söyler ve sonunda ondan ayrılmamak için dua eder. Mısraların kısa oluşu ve kafiyelerin her beyitte "-ârum" sesiyle tekrarlanması, şiire bir şarkı akıcılığı verir.

İlk üç beyitte sevgilinin güzelliği bir bahar bahçesi gibi tasvir edilir. Matla beytinde hat menekşeye, güzellik bahara benzetilir. Gülşen Kaya, Mihrî divanında güzellik için kullanılan baharın gençlik ve tazeliği ifade ettiğini bu beyitle örnekler; menekşenin de kokusu ile hatta benzetildiğini aynı beyitle açıklar. İkinci beyitte sevgilinin güzelliği bir bağdır ve bu bağı seyreden âşık için dünya bağının hiçbir değeri kalmamıştır. Üçüncü beyitte yüz güle, ağız goncaya, yanak yasemin (semen) yaprağına benzetilir ve sevgiliye "gül-‘iẕârum" (gül yanaklım) diye seslenilir. Menekşe, bahar, bağ, gül, gonca ve yasemin kelimelerinin bir arada kullanılması tenasüp sanatının açık bir örneğidir. Yanağın hem güle hem yasemine benzetilmesi, yüzün kırmızılığı ile beyazlığını birlikte anlatır.

Dördüncü beyitte âşık ile sevgili arasındaki ilişki kul ile efendi ilişkisi olarak anlatılır. Âşık can ve gönülden sevgilinin eşiğine kul olmuş, iradesini onun eline bırakmıştır. Kaya, divanda sevgilinin şah ve sultan, âşığın ise onun kapısında bir kul, köle ve esir olarak anıldığını, âşığın bütün iradesini ve hayatını sevgiliye teslim ettiğini belirtirken bu beyti örnek verir. Mısradaki "bend'olaldan" sözü "bende olalıdan", yani kul olalı beri demektir.

Makta beyti bir duadır. Şair Allah'a "Perverdigârum" (beni besleyip yetiştiren Rabbim) diye seslenir ve iki dünyada da sevgilisinden ayrılmamayı diler. Gazelin dünyevî bir güzellik tasviriyle başlayıp iki dünyayı kapsayan bir dileğe varması, aşkın şairin gözünde ne kadar büyük bir yer tuttuğunu gösterir. Divan şiirinde makta beytinde dua etmek yaygın bir kapanış biçimidir; Mihrî bu duayı sevgiliye bağlılığın en son sözü olarak kullanır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 106, Gazel 104 (M 81a, Ü 52a). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010 (bahar, hat-benefşe ve bende-kul maddeleri). openaccess.firat.edu.tr
  • Sabiha Gemici, Mihrî Hatun Divanı: Karşılaştırmalı Metin, Cümle Yapısı ve Cümle Türleri, doktora tezi, Uludağ Üniversitesi, Balıkesir 1990 (Gemici'de 107. gazel).

Kitaplar

  • Didem Havlioğlu (hzl.), Ġazeliyyât-ı Mihrî-i Ḥaḳîre, OTAP elektronik edisyonu, gazel 107 (türkoloji-iran sayfasında yayımlanan metin, 2007).

Çevrimiçi kaynaklar