Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilâtün Mefâ‘ilün Fe‘ilün

Dili yeter yıḳ a efendicigüm
Cânı yeter yaḳ a efendicigüm
Yüregüm yâresine vuṣlatuñuñ
Merheminden yaḳ a efendicigüm
Ne çeker cevrüñ ile ḫaste-dilüñ
Ḥâline bir baḳ a efendicigüm
Çoḳdan ‘aşḳuñ eline ben bende
Virmişimdür yaḳa efendicigüm
Unudursañ belâlu Mihrî'yi
Seni ḳodum Ḥaḳ'a efendicigüm

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey efendiciğim, gönlü yıktığın yeter; ey efendiciğim, canı yaktığın yeter. (Beyit iki türlü okunabilir: bir sitem olarak "gönlü yıkman, canı yakman artık yeter" ya da bir teslimiyet olarak "istersen gönlü yık, canı yak, bu sana yeter".)

2. Ey efendiciğim, yüreğimin yarasına kavuşmanın merheminden sür. ("Yaḳmak" burada yaraya yakı, yani merhem koymak anlamındadır.)

3. Hasta gönüllü âşığın senin eziyetin yüzünden neler çekiyor; ey efendiciğim, onun haline bir bak.

4. Ey efendiciğim, ben kul çoktan aşkının eline yaka verdim (kendimi teslim ettim, aşkına yakalandım).

5. Ey efendiciğim, eğer belalı (dertlere düşmüş) Mihrî'yi unutursan, seni Hakk'a bıraktım (hakkımı Allah'a havale ettim).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın yüz sekizinci gazeli beş beyitlik kısa bir şiirdir ve aruzun hafif bahrinden "Fe‘ilâtün Mefâ‘ilün Fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Kısa kalıp, gazele konuşma diline yakın, hızlı bir akış verir. Redif "a efendicigüm" sözüdür; "a", Eski Anadolu Türkçesinde "ey" anlamında kullanılan bir seslenme ünlemidir. Kafiye redifin önündeki "-ḳ" sesine dayanır (yıḳ, yaḳ, yaḳ, baḳ, yaḳa, Ḥaḳ'a). Arslan'ın neşri bu sözleri kimi yerde "yaḳ a", kimi yerde "yaḳa" diye yazarak anlam farkını gösterir; Sabiha Gemici'nin karşılaştırmalı metninde ve Didem Havlioğlu'nun yayımladığı metinde ise ilk beyitler de "yaka (yaḳa) efendicigüm" biçiminde, ayrı bir "a" ünlemi olmadan okunmuştur. Gazel dört nüshanın hepsinde bulunur; nüsha farkları birkaç ek ayrılığından ibarettir. Şiirin kime yazıldığına dair bir bilgi bulunmuyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin asıl ustalığı kafiyelerdedir. Birinci beyitteki "yaḳ" ateşle yakmayı, ikinci beyitteki "yaḳ" ise yaraya yakı, yani merhem koymayı anlatır; dördüncü beyitteki "yaḳa" giysinin yakasıdır ve "yaka vermek" deyimiyle kendini teslim etmeyi, yakalanmayı ifade eder; beşinci beyitte ise "Ḥaḳ'a" (Allah'a) sözüyle ses oyunu sürdürülür. Aynı ya da birbirine çok yakın seslerin farklı anlamlarla kafiyeye girmesi cinas sanatıdır. Bu kafiyelerin bir kısmında seslenme ünlemi "a" fiile bitişik okunduğunda "yaḳa" kelimesiyle aynı sesi verir; böylece redifin ilk hecesi de kafiyenin içine katılmış olur. Gazel, kısa ve sade görünümünün altında bu türden bir dil oyununu taşır.

İlk iki beyit arasında bir karşıtlık da kurulur. Birinci beyitte sevgili gönlü yıkan ve canı yakan kişidir; ikinci beyitte aynı "yaḳ" fiiliyle ondan yaraya merhem sürmesi istenir. Yarayı açan el ile merhemi süren elin aynı olması, divan şiirinde derdi de dermanı da sevgiliden bekleyen âşığın tavrına uygundur. Gülşen Kaya, ayrılığın âşığın gönlünde onulmaz bir yara olduğunu ve bu yaranın tek merheminin kavuşma olduğunu anlatırken ikinci beyti örnek gösterir.

Üçüncü ve dördüncü beyitlerde âşık kendini "ḫaste-dil" (gönlü hasta) ve "bende" (kul) diye anar. Son beyitte ise ton değişir: sevgili Mihrî'yi unutursa, şair onu Allah'a havale eder. "Seni Hakk'a bıraktım" sözü günlük dilde bir sitem, hatta hafif bir beddua olarak kullanılır. Gazel böylece yalvarmayla başlayıp sitemle kapanır.

Sıtkı Nazik, Mihrî Hatun'un rediflerini incelediği çalışmasında "a efendiciğim" redifli bu gazelin ve benzeri bazı şiirlerin şairin kadınlık yönüne işaret eden ifadeler taşıdığını belirtir. Nazik'e göre klasik Türk şiirinde kadın ve erkek şairler aynı ifadeleri, mazmun ve mecazları kullanmakla birlikte, bu tür şiirlerde Mihrî'nin kadınlık yönünü yansıttığı hissedilmektedir. "Efendiciğim" hitabındaki küçültme ve sevgi eki, şiirin bu yönden okunmasına elverişli bir söyleyiştir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 108, Gazel 108. ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Sıtkı Nazik, "Benzer Redifli Şiirleri Bağlamında Mihrî Hatun ve Tâcî-zâde Cafer Çelebi'nin Karşılaştırılması", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı II, Amasya 2017.
  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Dîvânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010. openaccess.firat.edu.tr
  • Sabiha Gemici, Mihrî Hatun Divanı: Karşılaştırmalı Metin, Cümle Yapısı ve Cümle Türleri, doktora tezi, Uludağ Üniversitesi, Balıkesir 1990.

Diğer kaynaklar

  • Didem Havlioğlu (ed.), "Ğazeliyyāt-ı Mihri-i Hāqīre", türkoloji-iran, 2007 (gazelin farklı bir çeviriyazısı).

Çevrimiçi kaynaklar