Özgün Metin

Vezin: Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

Kimseler bencileyin ‘aşḳa giriftâr olmasun
Kimsenüñ bencileyin sevdügi aġyâr olmasun
Kimsenüñ yâri gözinden dûr olup yâd olmasun
Kimseler ġam ḫânesinde çâr u nâ-çâr olmasun
Kimseler dil-ḫaste olup düşmesün yârdan cüdâ
Kimsenüñ şehrinde ‘âlem gözine ṭar olmasun
Kimselerüñ gül gibi yâri yüzine gülmesün
Kimseler bülbül gibi feryâd idüp zâr olmasun
Dilerem Ḥaḳ Ḥażretinden Mihrî gibi dostum
Gice gündüz zâri ḳıl yârüñ saña yâr olmasun

Günümüz Türkçesiyle

1. Kimse benim gibi aşka tutulmasın; kimsenin sevdiği, benimki gibi ağyar (el, yabancı, rakip) kesilmesin. (Beyit "sevdiği ağyar tarafına geçmesin, rakiplerle dost olmasın" diye de anlaşılabilir.)

2. Kimsenin sevgilisi gözünden uzaklaşıp ona yabancı olmasın; kimse gam evinde ister istemez, çaresiz kalmasın.

3. Kimse gönlü hasta bir hâlde sevgilisinden ayrı düşmesin; kimsenin kendi şehrinde dünya gözüne dar gelmesin.

4. Kimsenin gül gibi sevgilisi onun yüzüne (hâline) karşı gülüp geçmesin; kimse bülbül gibi feryat edip inlemesin. (Divan şiirinde gülün açılmasına "gülmek" denir; gül güler, bülbül ağlar.)

5. Ey dostum, Hak Teâlâ'dan dilerim ki sen de Mihrî gibi gece gündüz ağlayıp inleyesin, sevdiğin de sana yâr olmasın. (Beyit iki türlü okunabilir: "Mihrî gibi" sözü ya dua eden şairi niteler, "ben Mihrî gibi dilerim" anlamına gelir; ya da sevgiliye "Mihrî gibi ağla" denir. Her iki okuyuşta da makta, şiir boyunca süren iyi dileği sevgiliye yönelmiş bir beddua ile bağlar.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın yüz otuz ikinci gazeli beş beyittir ve aruzun remel bahrinden "Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "olmasun" sözüdür; kafiye bundan önceki "-âr" sesleriyle kurulur (giriftâr, aġyâr, nâ-çâr, zâr, yâr). Üçüncü beyitteki "ṭar" kelimesi kısa ünlüsüyle bu diziye sesçe biraz gevşek katılır. Gazel Arslan neşrinde M ve Ü nüshalarına dayanır ve divanın Nûn harfi bölümünde yer alır. Kime yazıldığına dair bir kayıt yoktur. Didem Havlioğlu'nun elektronik metninde de yalnız İstanbul nüshasından alınarak 135. gazel olarak bulunur; okuyuşlar arasında anlamı değiştiren bir fark görülmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün yükü redifte ve her beytin başında tekrarlanan "kimse" sözündedir. Mihrî kendi derdini anlatırken onu bir dilek kalıbına döker: başına gelenler başkasının başına gelmesin. Bu kuruluş, şiire bir yandan alçakgönüllü, öte yandan acı bir ton verir; âşık kendi hâlini ancak "kimseye nasip olmasın" diyerek tarif edebilecek kadar ağır bulur. Beş beytin dördü aynı biçimde açılır (Kimseler, Kimsenüñ, Kimseler, Kimselerüñ); bu tekrir sanatı hem ritmi belirler hem de beyitleri birbirine sıkıca bağlar. Matla beytinde "bencileyin" (benim gibi) sözünün iki mısrada da kullanılması ayrıca dikkati çeker; şair kendini her mısrada ölçü olarak ortaya koyar.

Beyitlerde sıralanan dertler divan şiirinin bilinen ayrılık halkalarıdır: sevgilinin rakiple düşüp kalkması, gözden uzaklaşıp yabancılaşması, âşığın gam evinde çaresiz kalması, sevgiliden ayrı düşen gönlün dünyayı dar bulması. Üçüncü beyitteki "Kimsenüñ şehrinde ‘âlem gözine ṭar olmasun" mısraı, insanın kendi şehrinde, kendi evinde bile yabancılık duymasını anlatan sade ve etkili bir söyleyiştir. Dördüncü beyitte gül ile bülbül mazmunu kullanılır. Gülün açılması divan şiirinde "gülmek" diye anıldığından, sevgilinin "gül gibi" gülüşü ile âşığın "bülbül gibi" feryadı karşı karşıya konur; gül, bülbül, gülmek ve feryat kelimeleri arasında tenasüp vardır. "Yüzine gülmek" deyimi burada iki yönlüdür: gülün açılmasını hatırlatır, ama âşığın hâline aldırmadan gülüp geçen bir sevgiliyi de anlatır.

Makta beyti şiirin en beklenmedik yeridir. Dört beyit boyunca kimsenin bu dertlere düşmemesini dileyen şair, son beyitte sözü "dostum" diye seslendiği sevgiliye çevirir ve ondan gece gündüz ağlamasını, sevdiğinin de ona yâr olmamasını Allah'tan diler. Böylece genel bir iyi dilek, tek bir kişiye yönelmiş bir bedduaya dönüşür. Divan şiirinde âşığın sevgiliye "sen de benim gibi yan" diye seslenmesi bilinen bir sitem biçimidir; Mihrî'nin bunu ilk dört beyitteki "kimse" tekrarının hemen ardından getirmesi, sitemi daha keskin kılar. Bir kadın şairin sesi olarak okunduğunda, yalvarmakla yetinmeyip gerektiğinde sevgiliden hesap da soran bu âşık tavrı, son beyitte açıkça belirir.

Gazel günümüzde de ilgi görmüştür. Amasya Belediyesi'nin Mihrî Hatun'un şiirlerinden yapılmış bestelerle 2015'te yayımladığı "Mihrînağmeler" albümünde "Kimseler Bencileyin Aşka Giriftar Olmasın" adıyla yer alır ve Güzin Değişmez tarafından seslendirilir. Bestenin Ayşe Başak Harmancı'ya ait olduğu ve hicaz makamında yapıldığı aktarılır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 120, Gazel 132 (M 86a, Ü 58a). ekitap.ktb.gov.tr

Kitaplar

  • Güzin Değişmez ve Ahmet Hakkı Turabi, Mihrînağmeler (albüm), 2015; parça listesi: https://www.deezer.com/en/album/9928674
  • "mihrinağmeler" ve "kimseler bencileyin aşka griftar olmasın" başlıkları, ekşi sözlük (albümün yapımı ve beste bilgisi). eksisozluk.com

Diğer kaynaklar

  • Didem Havlioğlu (ed.), "Ğazeliyyāt-ı Mihri-i Hāqīre", türkoloji-iran, 2007 (gazelin farklı bir çeviriyazısı, 135. gazel).

Çevrimiçi kaynaklar