Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün

Bilsem ki perî misin i cân yoḫsa firişte
Biñ cân ile sevdüm seni bir kerre görüşte
Gerçi ki müjeñ ḫançer ile sînemi deldi
Dil daḫi senüñdür diler isen meh al işte
Terk eyledüm ey yâr senüñ ‘ârı yoluñda
Rüsvâ-yı cihânum bugün ‘aşḳuñla bil işte
Kûyuñda gedâ olalı ey şâh-ı cihânum
Meyl eylemezem ẕerrece firdevs-i behişte
Dilber didi bir bûse virem cân virür iseñ
Mihrî didi bir câna ne minnet meh al işte

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey can, keşke bilsem, sen peri misin yoksa melek mi; seni bir kerecik görüşte bin canla sevdim. (F, M ve S nüshalarında "peri misin" yerine "melek misin" okunur.)

2. Gerçi kirpiğin hançerle göğsümü deldi; ama gönül de zaten senindir, istersen al, işte. ("Meh" eski Türkçede "al, tut" anlamında bir sözdür.)

3. Ey sevgili, senin yolunda utanmayı, ar kaygısını bıraktım; bil ki bugün aşkınla bütün dünyaya rezil oldum. (Bu beyit F nüshasında yoktur.)

4. Ey dünyamın padişahı, senin mahallende dilenci olalı beri cennet bahçesine zerre kadar gönlüm akmıyor.

5. Dilber "Can verirsen sana bir öpücük vereyim" dedi; Mihrî de "Bir can için ne minnet, al işte" dedi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın yüz kırk beşinci gazeli harfü'l-hâ bölümündedir ve beş beyittir. Aruzun hezec bahrinden "Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Gazelin ayrı bir redifi yoktur; kafiye "-işte" sesiyle kurulur (firişte, görüşte, al işte, bil işte, behişte). Bu kafiyede Farsça kelimeler (firişte "melek", behişt "cennet") Türkçe söyleyişlerle (görüşte, al işte, bil işte) ses bakımından eşleştirilmiştir; "meh al işte" kafiyesi ikinci ve beşinci beyitte iki kez kullanılır. Gazel dört nüshada da bulunur (F 63a, M 88b, S 65a, Ü 60a). F, M ve S nüshaları matlada "perî misin" yerine "melek misin" okur, F nüshasında üçüncü beyit yoktur. Kime yazıldığına dair bir bilgi yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, ilk görüşte doğan bir aşkın ve bu aşk uğruna her şeyi gözden çıkarmanın şiiridir. Matlada şair, sevgilinin peri mi melek mi olduğunu bilemediğini söyler. Gerçekte sevgilinin bir insan olduğunu bilir; onun güzelliğini insan üstü saymak için bilmezden gelir. Divan şiirinde bu söyleyişe tecâhül-i ârif (bilip de bilmezlikten gelme) denir. Gülşen Kaya, Mihrî divanında sevgilinin güzelliği ve göz önünden hemen kayboluşu dolayısıyla periye ve meleğe benzetildiğini, perinin bazen yalnız bir hitap olarak kullanıldığını belirtir ve bu matlayı örnek gösterir.

İkinci beyitte sevgilinin kirpikleri hançere benzetilir. Kaya, kirpiğin kıvrımlı şekli nedeniyle hançere benzetildiğini, sevgilinin bu hançerle göğsü yarıp gönlü almak istediğini, ama âşığın gönlünü zaten çoktan ona vermiş olduğunu bu beyitle açıklar. Âşığın tavrı bir teslimiyettir: göğsümü delmene gerek yoktu, gönül zaten senindir, al işte. Üçüncü beyitte aşk uğruna "‘âr", yani utanma ve namus kaygısı bırakılmış, âşık dünyaya rezil olmuştur. Rüsvâ olmak, divan şiirinde gerçek âşığın kaçınmadığı bir hâldir. Dördüncü beyitte şah ile gedâ tezadı kullanılır: sevgilinin mahallesinde dilenci olmak âşığa cennetten daha çekici gelir. Sevgilinin kapısının cennete tercih edilmesi, aşkın âşık için her türlü ödülden büyük olduğunu söylemenin yaygın bir yoludur.

Makta beyti küçük bir konuşma sahnesidir. Sevgili bir öpücüğün bedeli olarak can ister; Mihrî ise bir can için minnet etmeyeceğini söyleyerek canını hemen verir. Sevgili ile âşık arasındaki bu soru cevaplı söyleyiş, divan şiirinde sık görülen bir kapanış biçimidir. Maktadaki "meh al işte" sözünün ikinci beyitte de aynen geçmesi, şiirin iki ucunu birbirine bağlar: ikinci beyitte gönül, son beyitte can aynı rahatlıkla sevgiliye verilir. Gazelin dili sade, konuşma diline yakındır; "al işte", "bil işte" gibi gündelik söyleyişler şiire içten bir ton katar.

Kaynakça

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 127, Gazel 145 (F 63a, M 88b, S 65a, Ü 60a). ekitap.ktb.gov.tr
  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010 (perî-melek ve kirpik-hançer maddeleri). openaccess.firat.edu.tr