Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün

Bir eyü güzeller güzeli göñlümi aldı
Göz göre benüm başumı ġavġâlara ṣaldı
Ḳurdurdı hemân gözlerine ḳaşları yayın
Kirpükleri oḳların atup baġrumı deldi
Öldürmese güc ile beni bâri iñende
Derdine düşelden berü baña olan oldı
Cânumı benüm sevgüsi odlara yaḳaldan
Āhum tütüni yerlere vü göklere ṭoldı
Göñlüm alalı ol baña itdüklerini vâh
Dostlar işidüp aġladı düşmen ḳatı güldi
Ey Mihrî saña yâr cefâ itse ‘aceb mi
Gücini çeker dünyede ancaḳ seni buldı

Günümüz Türkçesiyle

1. İyi mi iyi, güzeller güzeli biri gönlümü aldı; göz göre göre başımı kavgalara, belalara saldı.

2. Hemen kaşlarının yayını gözlerinin üstüne kurdurdu; kirpikleri de oklarını atıp bağrımı deldi.

3. Beni zorla öldürmese bari; derdine düştüğümden beri başıma gelen geldi. (Arslan neşrindeki "iñende" kelimesinin anlamı açık değildir; Havlioğlu bu yeri "igen de", yani "pek çok" diye okur. Beyit iki türlü anlaşılabilir: "beni zorla, büsbütün öldürmese bari" ya da "beni zorla öldürmese bile zaten başıma gelen geldi".)

4. Sevgisi canımı ateşlere yakalı beri ahımın dumanı yerleri ve gökleri doldurdu.

5. Eyvah, o gönlümü alalı bana yaptıklarını duyan dostlar ağladı, düşman ise katıla katıla güldü.

6. Ey Mihrî, sevgili sana cefa etse buna şaşılır mı; dünyada onun eziyetine dayanacak bir tek seni buldu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Yüz seksen birinci gazel altı beyittir ve hezec bahrinin "Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Kafiye "-l" sesine, redif ise geçmiş zaman eki "-dı/-di"ye dayanır: aldı, ṣaldı, deldi, oldı, ṭoldı, güldi, buldı. Kafiye kelimelerinin hepsi Türkçe fiillerdir ve bu, gazele sade, konuşma diline yakın bir söyleyiş kazandırır. Gazel Yâ harfi bölümündedir ve Arslan neşrinde yalnız Ü nüshasına dayanır; Havlioğlu'nun elektronik metninde yüz seksen üçüncü gazeldir. Kime yazıldığı bilinmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir aşkın başlangıcından bugünkü hâline kadar geçen süreyi geçmiş zaman kipleriyle, bir hikâye anlatır gibi aktarır. Matla beytindeki "eyü güzeller güzeli" söyleyişi halk diline yakındır; "göz göre" deyimi de âşığın başına geleceği bile bile bu aşka düştüğünü anlatır.

İkinci beyit divan şiirinin bilinen silah mazmunlarını bir araya getirir. Kaş bir yaya, kirpikler oklara benzetilir; sevgili bu yayı gözlerinin üstüne kurdurur ve kirpik okları âşığın bağrını deler. Gülşen Kaya, divanda kirpiğin göz, kaş ve gamzeyle birlikte âşığı yaralayan, kimi zaman da avlayan bir silah olarak anıldığını belirtir ve bu beyti örnek gösterir. Yay, ok, atmak ve delmek kelimeleri arasında tenasüp, kaş ile yay, kirpik ile ok arasında istiare vardır.

Dördüncü beyitte aşk, canı yakan bir ateş olarak düşünülür; âşığın ahı da bu ateşin dumanıdır ve yeri göğü doldurur. Yer ile gök arasında tezat, od, yakmak ve tütün (duman) kelimeleri arasında tenasüp, dumanın gökleri doldurmasında ise mübalağa vardır. Beşinci beyit âşığın hâlini çevresindekilerin tepkisiyle anlatır: dostlar ağlar, düşman güler. Ağlamak ile gülmek, dost ile düşman arasındaki iki tezat beyti iki dengeli parçaya böler.

Makta beyti gazelin acı tonuna küçük bir avuntu ekler. Kaya, âşığın bunca eziyete rağmen sevgiliden gelen her türlü cefaya dayanıklı olduğunu ve sevgilinin de cevri bu yüzden bu kadar abarttığını belirtirken bu beyti anar. Mihrî, sevgilinin kendisine cefa etmesini bir seçilmişlik olarak yorumlar: dünyada bu yüke dayanabilecek bir tek o vardır. Eziyetin bir ayrıcalığa dönüştürülmesi divan şiirindeki âşık tipinin temel özelliklerinden biridir.

İki metin arasında birkaç küçük fark bulunur. Havlioğlu matla beytinde "ġavġâlara" yerine "ġavġavlara", ikinci beyitte "Ḳurdurdı" yerine "Ḳudurdı" okur; beşinci beytin ikinci mısraı onun metninde "ḳatı" kelimesiyle eksik biter. Arslan'ın tenkitli metni bu yerlerde vezne ve anlama daha uygundur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 145-146, Gazel 181 (Ü 68a). ekitap.ktb.gov.tr
  • Didem Havlioğlu (ed.), Ġazeliyyât-ı Mihrî-i Ḥaḳîre, elektronik edisyon, Ottoman Texts Archive Project (OTAP), Gazel 183 (İst 154a).

Akademik çalışmalar

  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Dîvânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 163, 192. openaccess.firat.edu.tr

Çevrimiçi kaynaklar