Özgün Metin

Vezin: Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

Didi dilber ḥüsnümüñ ḥayrânı ol didüm be-ser
Didi her dem ‘aşḳumuñ giryânı ol didüm be-ser
Didi ḥüsnüm gülsitânınuñ hezârân derd ile
Rûz u şeb bülbül gibi nâlânı ol didüm be-ser
Didi Ka‘be kûyumuñ itseñ ṭavâfın ṣıdḳ ile
‘Īd-i vaṣlımuñ hemân ḳurbânı ol didüm be-ser
Didi yüz sür âsitânumda ṭurup leyl ü nehâr
Sen de ḫıdmet-kârımuñ der-bânı ol didüm be-ser
Didi ey Mihrî saña cânân gerekse cân vir
İmdi gel ‘aşḳum yolında fâni ol didüm be-ser

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgili "Güzelliğime hayran ol" dedi; "Başım üstüne" dedim. "Aşkım için her an ağla" dedi; "Başım üstüne" dedim.

2. "Güzelliğimin gül bahçesinde binlerce dertle, gece gündüz bülbül gibi inleyen ol" dedi; "Başım üstüne" dedim. ("Hezârân" binlerce demektir; "hezâr" kelimesi bülbül anlamına da geldiği için bülbülle bir ses oyunu kurar.)

3. "Mahallemin Kâbe'sini içten bir bağlılıkla tavaf edersen, kavuşma bayramımda hemen kurban ol" dedi; "Başım üstüne" dedim. (Sevgilinin mahallesi hac yerine, kavuşma Kurban bayramına benzetilir; âşık o bayramda kurban edilecek olandır.)

4. "Gece gündüz eşiğimde durup yüzünü sür; sen de hizmetkârımın kapıcısı ol" dedi; "Başım üstüne" dedim. (Âşığa verilen yer, sevgilinin hizmetkârından da aşağıdadır.)

5. "Ey Mihrî, sana sevgili gerekiyorsa can ver; haydi şimdi gel, aşkımın yolunda yok ol" dedi; "Başım üstüne" dedim.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın otuz sekizinci gazeli beş beyittir ve aruzun remel bahrinden "Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Kafiye "-ânı" sesidir (ḥayrânı, giryânı, nâlânı, ḳurbânı, der-bânı, fâni); redif ise "ol didüm be-ser", yani "ol, dedim: başım üstüne" sözüdür. Redif bu kadar uzun olunca gazelin her mısraı aynı kalıpla biter ve şiir bir soru-cevap zincirine dönüşür: her mısra "Didi" (dedi) ile açılır, sevgilinin bir isteğini aktarır ve âşığın "be-ser" (başım üstüne) diye verdiği kısa cevapla kapanır. Gazel yalnız İstanbul Üniversitesi nüshasında (Ü 36a) bulunur. Kime yazıldığına dair bir bilgi yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiirin bütün etkisi bu konuşma düzeninden doğar. Sevgili istedikçe istekler ağırlaşır: önce hayran olmak ve ağlamak, sonra bülbül gibi inlemek, sonra kurban olmak, ardından kapıcıların kapıcısı olmak ve sonunda can verip yok olmak. Âşığın cevabı ise hiç değişmez. Bu tekrar, beyitler ilerledikçe teslimiyetin derecesini gösteren bir ölçü gibi işler. Mihrî divanında aynı kuruluşa sahip bir gazel daha vardır: yüz dokuzuncu gazel "Didi cânân terk ḳıl yolumda cân didüm be-çeşm" diye başlar ve "be-ser" yerine aynı anlama gelen "be-çeşm" (gözüm üstüne) cevabını kullanır.

İkinci beyit, divan şiirinin en bilinen mazmunlarından gül ile bülbülü kullanır. Sevgilinin güzelliği bir gül bahçesidir, âşık da o bahçede gece gündüz inleyen bülbüldür. "Hezârân" (binlerce) kelimesi, "hezâr"ın bülbül anlamı yüzünden bülbül ile ses ve anlam bakımından bir ilişki kurar; bu, tenasüp sanatının ince bir örneğidir. "Rûz u şeb" (gündüz ve gece) ise tezat oluşturan bir çifttir.

Üçüncü beyit din dilinden alınmış bir benzetme zinciri kurar. Gülşen Kaya, divanda sevgilinin mahallesinin âşığın gözündeki kutsiyeti yüzünden Kâbe olarak anıldığını, âşığın tavaf ettiği bu yerde canını kurban etmeye hazır olduğunu belirtir ve örnek olarak bu beyti verir. Kâbe, tavaf, bayram ve kurban kelimeleri hac ve Kurban bayramına ait bir tenasüp oluşturur; "ṣıdḳ ile" (içtenlikle) sözü de tavafın şartı olan samimiyeti hatırlatır.

Dördüncü beyitte saray dünyasından alınmış bir sıralama görülür. Kaya, âşığın divanda sevgilinin eşiğindeki kapıcı (der-bân) olarak düşünüldüğünü, bu beyitte ise sevgilinin gece gündüz kapısında duran âşığı bir lütuf olarak hizmetkârlarının kapıcısı yaptığını, âşığın da bunu seve seve kabul ettiğini söyler. "Āsitân" (eşik) ve "yüz sürmek", eşiğe yüz sürerek saygı göstermenin eski bir âdet olduğunu hatırlatır.

Makta beytinde istek son noktasına ulaşır: sevgiliyi isteyen can vermeli, aşk yolunda "fânî" olmalıdır. Fânî kelimesi gündelik dilde ölümlü, gelip geçici demektir; tasavvufta ise kişinin kendi varlığından geçmesini anlatan "fenâ" kavramına bağlanır. "Cân" ile "cânân" arasındaki ses benzerliği de beytin anlamını taşır: cânâna ulaşmanın bedeli cândır. Beyitte sözü söyleyen sevgilidir ve Mihrî'ye adıyla seslenir; mahlas böylece âşığın değil sevgilinin ağzından duyulur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 70, Gazel 38 (Ü 36a); Gazel 109 için aynı eser. ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 88, 186. openaccess.firat.edu.tr
  • Sabiha Gemici, Mihrî Hatun Divanı: Karşılaştırmalı Metin, Cümle Yapısı ve Cümle Türleri, doktora tezi, Uludağ Üniversitesi, Balıkesir 1990 (gazelin karşılaştırmalı metni ve "Didi … didüm" cümle örnekleri).
  • Sıtkı Nazik, "Benzer Redifli Şiirleri Bağlamında Mihrî Hatun ve Tâcî-zâde Cafer Çelebi'nin Karşılaştırılması", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı II, Amasya 2017 (Mihrî divanındaki redifler tablosu: "ol didüm be-ser", G.38).

Çevrimiçi kaynaklar