Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün

Ṣarrâfi de benden beter âvâre olupdur
Beñzer ḫadi dilberlerinüñ ḳara olupdur
Ḳo yüzleri aġ olmasun ol ḥîzlerüñ kim
‘Uşşâḳı ḳor iḥsânları aġyâra olupdur
Mest-i mey-i ‘aşḳ olmış u gözine getürmüş
Evkâr ṭurur arḳası dîvâra olupdur
Bir ġonca kim açılmadın anuñ bite ḫârı
Şimden girü bunlaruñ işi vara olupdur
Her bâdede cânân lebi yâdına i Mihrî
Ṣarrâfi de benden beter âvâre olupdur

Günümüz Türkçesiyle

1. Sarraf da benden beter avare olmuş; görünüşe göre güzellerin yanağı kararmış (yanaklarında tüy bitmiş). (Sarraf, altın ve gümüşün ayarını bilen, değerli olanı değersizden ayıran kişidir. Sabiha Gemici ilk kelimeyi "Sarrafı da" diye okur. Neşir, kelimenin bir meslek adı mı yoksa bir kişinin adı ya da lakabı mı olduğunu açıklamaz.)

2. Bırak, o hayasızların yüzü ak olmasın (utansınlar); âşıkları bırakıp ihsanlarını yabancılara (rakiplere) yöneltmişler.

3. Aşk şarabıyla sarhoş olmuş ve (onu) gözüne getirmiş; sırtını duvara vermiş, öylece duruyor. (Mısraların bir kısmı belirsizdir: "gözine getürmüş" sözünün ne anlattığı açık değildir; ikinci mısranın ilk kelimesi neşirde "Evkâr", Gemici'nin metninde "Ev kâr" biçimindedir ve anlamı kesin olarak çözülemiyor. Açık olan kısım, sarhoşun duvara yaslanıp öylece durmasıdır.)

4. Daha açılmadan dikeni biten bir gonca gibi, bundan sonra bunların işi bitmiş, sona varmış görünüyor. (Ü nüshasında "vara" yerine "dâra" okunur; o zaman "işleri darlığa düşmüş" anlamı çıkar.)

5. Ey Mihrî, içtiği her kadehte sevgilinin dudağını anarak sarraf da benden beter avare olmuş.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın kırk ikinci gazeli beş beyittir ve aruzun hezec bahrinden "Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Kafiye "-âra/-ara" sesidir (âvâre, ḳara, aġyâra, dîvâra, vara), redif ise "olupdur" (olmuştur) kelimesidir. Gazel yalnız iki nüshada bulunur (M 55b, Ü 37a). Şiirin dikkat çeken biçim özelliği, matla beytinin ilk mısraının makta beytinde ikinci mısra olarak aynen tekrarlanmasıdır; gazel böylece başladığı sözle kapanır ve çember gibi kendi üstüne döner. Kime ve hangi vesileyle yazıldığı bilinmez.

Bu gazel, Mihrî'nin divanında anlamı en zor çözülen şiirlerden biridir. Neşirde açıklama yoktur, Gemici'nin karşılaştırmalı metni de bazı kelimeleri farklı okur ("Sarrafı da", "kare", "Ev kâr"). Gemici ayrıca ilk beytin ikinci mısraını cümle yapısı bakımından ele alır ve mısranın düzgün bir cümle olarak "dilberlerinün hadi kare olacağa benzer" biçiminde kurulması gerektiğini söyler. Bu yüzden aşağıdaki yorum kesin bir anlamdan çok metnin açıkça söylediklerine dayanır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelde konuşan, güzellerin değer kaybından ve vefasızlığından söz eder. İlk beyitte güzellerin yanağının "kararması", yüzde tüy bitmesini anlatıyor görünür; Gülşen Kaya da divanda yanağı kaplayan tüylerin (hat) karanlığa benzetildiğini başka beyitlerde gösterir. Güzellerin bu hali karşısında, değerli olanı tanıyan sarrafın bile avare dolaşması, eski değer ölçülerinin bozulduğunu anlatan bir mübalağadır. "Benden beter" sözü, şikâyet edenin kendisinin de aynı avareliğe düştüğünü itiraf eder.

İkinci beyit sert bir dille yazılmıştır. "Ḥîz" kelimesi hayasız, ahlaksız kişi için kullanılan ağır bir sözdür; "yüzü ak olmasın" ise utansın, rezil olsun anlamında bir ilençtir. Bu güzeller âşıkları bırakıp ihsanlarını "aġyâr"a, yani yabancılara ve rakiplere yöneltmişlerdir. Divan şiirinde sevgilinin rakibe yüz verip âşığı ihmal etmesi sık işlenen bir yakınmadır; bu gazelde ise yakınma, ses tonu bakımından neredeyse bir yergiye dönüşür.

Dördüncü beyitte gül ile diken mazmunu kullanılır. Gonca daha açılmadan dikeni bitmiştir; güzelliğin tadına varılmadan onu gölgeleyen bir şeyin ortaya çıkması anlatılır. Bu benzetme, ilk beyitteki kararan yanak imgesiyle aynı yöne bakar. Son beyitte sarraf her kadehte sevgilinin dudağını anarak içer; şarap ile dudak arasındaki ilgi, divan şiirinde dudağın kırmızılığı ve sarhoş edişi yüzünden sık kurulan bir tenasüptür. Matla mısraının bu beyitte geri dönmesi, gazelin başındaki tespiti bir nakarat gibi pekiştirir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 72-73, Gazel 42 (M 55b, Ü 37a). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Sabiha Gemici, Mihrî Hatun Divanı: Karşılaştırmalı Metin, Cümle Yapısı ve Cümle Türleri, doktora tezi, Uludağ Üniversitesi, Balıkesir 1990 (gazelin karşılaştırmalı metni, 43 numara; birinci beytin cümle yapısı üzerine not).
  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 76, 170. openaccess.firat.edu.tr

Çevrimiçi kaynaklar