Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Fâ‘ilâtü Mefâ‘îlü Fâ‘ilün

Kim var güzeller içre cihânda saña yeter
Yâḫud belâ-keş ‘âşıḳ-ı şeydâ baña yeter
Dil ḥücresinde her gice ‘aşḳuñ Muṭavvelin
Görmege cân delîl ü tenüm bûriyâ yeter
Zecr ise ḥadden aşdı gözüm yaşı başdan
Cevr ise yetdi cânuma ey dil-rübâ yeter
Ḳahruñ cihânda ben görürem luṭfuñı raḳîb
Öldürmek ise ‘âşıḳı hey bî-vefâ yeter
Yüz sürmek ile izlerine oldum âşinâ
Kûyuñda itlerüñle bu ben mübtelâ yeter
Sen ey Necâtî ister iseñ bûriyâ döşek
Yâr işiginde Mihrî'ye bir ḳurı câ yeter
Bir dâne ile zülfi göñül murġın itdi ṣayd
Baña cihânda ‘ömrüm olınca ġıdâ yeter

Günümüz Türkçesiyle

1. Bu dünyada güzeller arasında sana denk gelebilecek kim var? Ya da belaya katlanan çılgın âşık olarak bana yetişebilecek kim var? (Beyit iki türlü okunabilir: "yeter" burada "eş olur, boy ölçüşür" anlamında alınabileceği gibi, ikinci mısra "bana ise belaya katlanan çılgın âşıklık yeter" diye de anlaşılabilir.)

2. Her gece gönül odasında aşkının Mutavvel'ini okumak için canım bana kılavuz, bedenim de altıma serilecek hasır olarak yeter. (Mutavvel, Teftâzânî'nin belagat üzerine yazdığı şerhtir; adı "uzun" anlamına da gelir. "Hücre" medrese odası, "bûriyâ" yere serilen hasırdır. Âşık, aşkı uzun bir ders kitabı gibi geceler boyu okuyan yoksul bir talebeye benzer.)

3. Maksadın beni azarlayıp uzaklaştırmaksa, gözyaşım haddi aştı, başımdan aşıp beni boğdu; eziyet etmekse, canıma yetti. Ey gönül alan, artık yeter. ("Zecr" azarlama, men etmedir. "Haddi aşmak" ile suyun "baştan aşması" aynı mısrada birleşir.)

4. Bu dünyada senin kahrını ben görürüm, lütfunu ise rakip görür. Ey vefasız, amacın âşığı öldürmekse bu kadarı yeter.

5. Ayak izlerine yüz sürmekle onlara aşina oldum; senin sokağında köpeklerinle birlikte bulunmak bu tutkuna yeter. (Âşık, sevgilinin kapısında bekleyen köpeklerle bir tutulmaya razıdır.)

6. Ey Necâtî, sen döşek olarak hasır istiyorsan iste; sevgilinin eşiğinde Mihrî'ye bir kuru yer yeter. (Necâtî bir beytinde kendisine örtü ve döşek olarak bir hasırın yettiğini söylemişti; Mihrî daha azına, sevgilinin kapısındaki çıplak bir yere razı olduğunu söyler. "Câ" yer demektir; kelimenin "çuval" anlamıyla da okunabileceği ileri sürülmüştür.)

7. Sevgilinin saçı tek bir taneyle gönül kuşumu avladı; o tane bana dünyada ömrüm oldukça yiyecek olarak yeter. (Saç tuzağa, saçın arasındaki ben de kuşu tuzağa çeken yem tanesine benzetilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Gazel, divanın "re" harfiyle biten şiirlerinin toplandığı Harfü'r-Râ bölümünde kırk altıncı sırada yer alır ve yedi beyittir. "Mef‘ûlü Fâ‘ilâtü Mefâ‘îlü Fâ‘ilün" vezniyle yazılmıştır. Redif, her beytin sonunda tekrar eden "yeter" kelimesidir; kafiye "-â" sesine dayanır: saña, baña, bûriyâ, dil-rübâ, bî-vefâ, mübtelâ, câ, ġıdâ. Gazelin dikkat çeken yapısal özelliği, mahlasın son beyitte değil, sondan bir önceki beyitte yer almasıdır. Mihrî adı Necâtî'ye seslenilen altıncı beyitte geçer; yedinci beyit mahlastan sonra gelir. Gazel dört nüshanın dördünde de vardır; Ü nüshasında ikinci beytin ikinci mısraındaki "cân delîl ü tenüm" ibaresi yalnız "cân" olarak geçer.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiir, "yeter" redifinin farklı anlamları üzerinde kurulur. Kelime bazı beyitlerde "yetişir, eş olur", bazılarında "kâfidir" anlamına gelir; üçüncü ve dördüncü beyitlerde ise "artık bu kadarı yeter" diyen bir sitem taşır. Üçüncü beyitte "yetdi" ile "yeter" kelimelerinin art arda kullanılması bu sitemi güçlendirir. Gözyaşının haddi ve başı aşması, divan şiirinde âşığın gözyaşının bir sel gibi yükselmesi imgesine dayanır. Kaya, bu beyti hasretin âşığın ciğerini kan ettiği, cefanın belini büktüğü ve âşığın sonunda isyan ettiği beyitler arasında anar.

İkinci beyit gazelin en zengin beytidir. Kaya, bu beyitte gönlün darlığı ve ışıksızlığı yüzünden bir hücreye benzetildiğini belirtir. Medrese odası, gece boyu okunan ders kitabı, kitabın adı olan Mutavvel ve odaya serilen hasır arasında bir tenasüp kurulur. Can kılavuz olur, beden hasır olur; âşık aşkı, uzun bir belagat şerhini okuyan bir talebe gibi okur. Kitabın adının "uzun" anlamına gelmesi, aşkın bitmeyen gecelerini de hatırlatır. Aynı beyitte geçen "bûriyâ" kelimesi, altıncı beyitte Necâtî'ye verilen cevabın habercisidir.

Son beyitte saç bir avcı, gönül de avlanan bir kuş olarak düşünülür. Kaya, bu beyti zülfün gönül kuşunu bazen ağ yardımıyla, bazen de tane olarak tasavvur edilen benle avlamasına örnek gösterir. Âşık bu avdan şikâyet etmez; tuzaktaki tek tane ona ömür boyu yetecek bir rızık olur.

Tarihî Bağlam

Gazelin altıncı beyti, Mihrî'nin Necâtî ile ilişkisini anlatan tezkire rivayetlerinin merkezinde yer alır. Âşık Çelebi, Meşâ‘irü'ş-Şu‘arâ'daki Mihrî maddesine şairin cesaretini anlatarak başlar: "Egerçi zendür ammâ ol nâ-merd niçe merd-i meydâna cüfte-zendür." Yani kadındır, ama nice meydan erine çifte atar, onları geride bırakır. Âşık Çelebi bunun örneği olarak Mihrî'nin Necâtî'ye "ta‘rîz" ettiğini, yani dokundurduğunu söyler ve önce Necâtî'nin beytini aktarır: "Tek yirde gökde zerre ḳadar minnet olmasun / Örti döşek Necâtiye bir bûriyâ yiter." Günümüz Türkçesiyle: Yerde ve gökte kimseye zerre kadar minnet olmasın da Necâtî'ye örtü ve döşek olarak bir hasır yeter. Ardından Mihrî'nin cevabını, bu gazelin altıncı beytini verir.

Necâtî'nin beyti, "Dil kişverine zülf-i siyâhuñ belâ yeter" diye başlayan "yeter" redifli gazelinin son beytidir. Metin Hakverdioğlu, Mihrî'nin Necâtî'ye yazdığı yirmi nazireyi iki divanı tarayarak yan yana getirdiği çalışmasında bu iki gazeli de karşılaştırır. İki şiir aynı vezinde, aynı redif ve kafiye düzeniyle yazılmıştır; Mihrî'nin gazeli böylece Necâtî'nin gazeline bir nazire olarak okunur. Tuğba Bıyık da bu şiiri Mihrî'nin Necâtî'ye yazdığı bir nazire olarak anar.

Beytin inceliği "bûriyâ" ile "kurı câ" arasındaki karşılaştırmadadır. Necâtî, kimseye minnet etmeyen gönül tokluğunu bir hasırla yetinmekle anlatır. Mihrî bu iddiayı bir adım ileri götürür: hasır bile bir döşektir, oysa ona sevgilinin eşiğinde kuru bir yer yeter. Enes İlhan'ın aktardığına göre Ömer Arslan, Mihrî'nin "kurı câ" sözünde başarılı bir iham kurduğunu, Necâtî'nin "bûriyâ" kelimesindeki ihamı yakaladığını ve bu yolla bir şairlik iddiasında bulunduğunu tespit etmiştir. Bıyık ise "câ" kelimesinin ilk anlamının "yer" olduğunu, ama bağlam içinde Anadolu ağızlarındaki "cağ" (büyük çuval) kelimesiyle ilişkilendirilerek "kuru çuval" diye de anlaşılabileceğini ileri sürer; bu okumada rahat bir döşek ile kaba bir kuru çuval arasında tezat kurulmuş olur.

İlhan, bu beyti Necâtî'nin "Ey benüm şi‘rüme naẓîre diyen" kıt‘asıyla birlikte ele alır. Latîfî'ye göre Necâtî bu kıt‘ayı Mihrî için yazmıştır. İlhan, iki tezkire metni yan yana konulduğunda Necâtî'nin bu karşılığının, Mihrî'nin yalnız nazire yazmasından değil, kendisini Necâtî ile aynı noktada görmesinden ve bunu dokunaklı sözlerle ima etmesinden doğmuş olabileceğini söyler. Ancak aynı araştırmacı, Necâtî Dîvânı'nın bir nüshasında kıt‘anın Revânî'ye yazıldığı kaydını bulduğu için bu rivayeti şüpheyle karşılar. Bu durumda gazelin altıncı beytinin Necâtî'ye bir sataşma olduğu tezkirede açıkça yazılıdır; Necâtî'nin buna kıt‘ayla karşılık verdiği ise tartışmalı bir rivayettir.

Mihrî'nin divanında Necâtî'yi üç yerde andığı bilinir: bu gazel, 160. gazel ve bir Necâtî gazeline yazılmış tahmis. Bu gazelde şair, büyük ustanın sözünü alıp aynı vezin ve redifle, görünüşte daha alçakgönüllü ama özünde daha iddialı bir cevapla karşılar. Âşık Çelebi'nin bu beyti Mihrî'nin erkek şairlerle yarışan cesaretine kanıt olarak seçmesi, devrin okurunun bir kadın şairin bu sesini nasıl dikkatle kaydettiğini gösterir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar