Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Fâ‘ilâtü Mefâ‘îlü Fâ‘ilün

Geh hecr-i yâr u gâh beni ġamlar öldürür
Geh vaṣl-ı dilber ile geçen demler öldürür
Düşmen güler bu ḥâlüme ben aġlaram müdâm
Hey buña cân mı ḳatlanur âdemler öldürür
Aġlañ gülüñ ki bir gün eyâ dostlar raḳîb
Ecel irişmedin beni derhemler öldürür
Ḫaste dile ḫayâli idi emsem eyleyen
Müşkil budur ki şimdi beni emler öldürür
Ḫâr-ı cefâda Mihrî ölürse ne ġam raḳîb
İt ḳırıcı seni anı gül-femler öldürür

Günümüz Türkçesiyle

1. Bazen sevgilinin ayrılığı, bazen gamlar beni öldürür; bazen de dilberle buluşarak geçen anların hatırası öldürür.

2. Düşman bu hâlime güler, ben durmadan ağlarım. Hey, buna can mı dayanır? İnsanı öldürür bu.

3. Ey dostlar, siz ağlayın; ey rakip, sen gül. Çünkü bir gün, ecel gelip yetişmeden beni bu perişanlıklar, sevgilinin incitmeleri öldürecek. (İlk mısrada "ağlayın" dostlara, "gülün" rakibe bağlanır. "Derhem" Farsçada "karmakarışık, perişan" demektir; kelime "dirhem" diye okunursa "paralar" anlamı çıkar. F, M ve S nüshaları kelimeyi "verhemler" diye verir.)

4. Hasta gönle ilaç olan, onun hayaliydi; işin zor yanı şu ki şimdi beni ilaçlar öldürür. ("Em" Türkçede ilaç, merhem demektir. F nüshası "epsem" okur; bu okumayla hayal, hasta gönlü susturup yatıştıran şey olur. F, S ve Ü nüshalarında bu beyit üçüncü beyitle yer değiştirir.)

5. Mihrî cefa dikenleri arasında ölürse ne gam, ey rakip: seni köpek öldürücüler öldürür, onu ise gül ağızlı güzeller. (Rakip köpeğe benzetildiği için ölümü "it kırıcı"lara, yani köpek öldürenlere bırakılır; âşığın ölümü ise güzellerin elinden olur.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Gazel, divanın Harfü'r-Râ bölümünde kırk sekizinci sırada yer alır ve beş beyittir. "Mef‘ûlü Fâ‘ilâtü Mefâ‘îlü Fâ‘ilün" vezniyle yazılmıştır. Redif "-ler öldürür" ifadesidir; kafiye "m" sesine dayanır: ġam-lar, dem-ler, âdem-ler, derhem-ler, em-ler, gül-fem-ler. Beyitlerin sırası nüshalarda değişir: F, S ve Ü'de dördüncü beyit üçüncü sıradadır. Gazel dört nüshanın dördünde de vardır. Kime yazıldığı bilinmemektedir. Sıtkı Nazik'in karşılaştırmasına göre aynı "öldürür" redifi, Mihrî'nin Amasyalı çağdaşı Tâcîzâde Cafer Çelebi'nin divanındaki bir gazelde de kullanılmıştır; iki şiir yalnız redifte buluşur, kafiyeleri farklıdır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin konusu, âşığı öldüren şeylerin sayılmasıdır. İlk beyitte "geh... gâh... geh" tekrarıyla ayrılık, gam ve vuslat anlarının hatırası art arda sıralanır. Ayrılığın öldürmesi beklenen bir şeydir, ama vuslatın da öldürmesi beyte bir tezat katar: kavuşulan anlar geçip gittiği için onların hatırası da âşığı yakar. İkinci beyitte düşmanın gülmesi ile âşığın ağlaması karşı karşıya getirilir.

Üçüncü ve beşinci beyitlerde leff ü neşr sanatı açıkça görülür. Bu sanatta önce birkaç kavram sayılır, sonra bunlarla ilgili sözler aynı sırayla verilir. Üçüncü beyitte "ağlayın, gülün" fiilleri ile "dostlar, rakip" kelimeleri sırasıyla eşleşir: dostlar ağlayacak, rakip gülecektir. Kaya da bu beyti, ecel erişmeden âşığı sevgilinin incitmeleri öldüreceği için dostların ağlayıp rakiplerin sevineceği şeklinde açıklar. Beşinci beyitte de "seni" ile "it kırıcı", "onu" ile "gül-femler" eşleşir. Kaya'ya göre bu beyitte cefa dikeniyle âşık ölürse gam değildir, çünkü âşığı gül ağızlılar, rakibi ise it kırıcılar öldürür. Diken ile gül arasındaki ilgi de beyitte bir tenasüp kurar: âşık cefa dikeni arasında can verir, ama onu öldüren gül ağızlı güzellerdir.

Dördüncü beyit tabiplik dilinden alınmıştır. Kaya, bu beyti divandaki hastalık ve tabip imgeleri arasında anar: bir zamanlar sevgilinin hayali hasta gönle deva iken artan hasretle bu hayal hasta âşığı daha da kötüleştirmiştir. "Emsem eyleyen" ile "emler öldürür" sözlerinde aynı kökün tekrar edilmesi, ilacın zehre dönüşmesini kelime düzeyinde de hissettirir. Mihrî'nin bu gazelde ölümü bu kadar çok yönden ele alması, Kaya'nın belirttiği gibi divanda ölümün çoğunlukla sevgilinin elinden ve ondan ayrılmaktan doğan bir şey olarak işlenmesiyle uyumludur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar