Özgün Metin

Vezin: Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

Her seḥer vaḳtinde dilber çün ṣabâya rû ṭutar
Zülfi bûyıyla cihân eṭrâfını ḫoş-bû ṭutar
Bir güzeller şâhını ḥüsn içre gördüm nâ-gehân
Ser-te-ser dil mülkini didüm ki âḫir bu ṭutar
Çeşm-i pür-efsûn ile diller ḳomaz bend itmedük
Siḥr ile beñzer cihânı bu iki câdû ṭutar
Fürḳatüñden iñlesem ditrer zemîn ü âsumân
Ḥasretüñden aġlasam işbu cihânı ṣu ṭutar
Mihrî'ye raḥm it bugün yoḫsa bilürsin dostum
İrteden tîz ḥüsnüñüñ âyînesini mû ṭutar

Günümüz Türkçesiyle

1. Dilber her seher vakti sabah rüzgârına yüzünü döndüğünde, saçının kokusuyla dünyanın dört bir yanını güzel kokuya boğar. ("Rû tutmak" yüz çevirmek, yönelmek; "hoş-bû tutmak" bir yeri güzel kokuyla doldurmaktır. Sabah rüzgârı, sevgilinin saç kokusunu dünyaya taşıyan bir haberci gibi düşünülür.)

2. Güzellikte bir güzeller şahını ansızın gördüm ve "Sonunda gönül ülkesini baştan başa bu tutacak, bu fethedecek" dedim.

3. Büyülü gözleriyle bağlamadık gönül bırakmaz; görünen o ki bu iki cadı, dünyayı sihirle ele geçirir. (Sevgilinin iki gözü, gönülleri bağlayan iki büyücüye benzetilir.)

4. Ayrılığından inlesem yer ve gök titrer; hasretinden ağlasam bu dünyayı su basar.

5. Dostum, bugün Mihrî'ye acı; yoksa bilirsin, yarından da önce güzelliğinin aynasını tüy bürür. (Sevgilinin yüzü aynaya benzetilir; yüzde beliren ayva tüyleri aynayı örten pas ve toz gibidir. Güzellik çabuk geçer; sevgili, güzelliği sürerken âşığa merhamet etmelidir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Gazel, divanın Harfü'r-Râ bölümünde elli ikinci sırada yer alır ve beş beyittir. "Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün" vezniyle yazılmıştır. Redif "ṭutar" (tutar) kelimesidir; kafiye "-û" sesine dayanır: rû, ḫoş-bû, bu, câdû, ṣu, mû. Gazel dört nüshanın dördünde de vardır; nüsha farkları çoğunlukla imla ve kelime sırasıyla ilgilidir. Kime yazıldığı bilinmemektedir. Sıtkı Nazik'in karşılaştırmasına göre Mihrî'nin Amasyalı çağdaşı Tâcîzâde Cafer Çelebi'nin divanında da "tutar" redifli bir gazel vardır; iki şiir yalnız redifte buluşur, kafiyeleri farklıdır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin en belirgin özelliği, redif olan "tutar" fiilinin her beyitte başka bir anlamla kullanılmasıdır. İlk beyitte iki kez geçer: sevgili rüzgâra "yüz tutar", yani yönelir; saç kokusu dünyayı "hoş koku tutar", yani doldurur. İkinci beyitte fiil fethetmek, bir ülkeyi ele geçirmek anlamına gelir; üçüncü beyitte büyücülerin dünyayı sihirle tutması, yani etkisi altına alması anlatılır. Dördüncü beyitte "su tutmak", bir yeri sel basmasıdır; beşinci beyitte ise "mû tutmak", aynanın yüzeyini tüy bürümesidir. Redifin bu çeşitliliği gazele bir söz oyunu canlılığı katar.

İkinci beyitte "güzeller şâhı" ve "dil mülki" (gönül ülkesi) ifadeleriyle bir hükümdarlık ve fetih tenasübü kurulur. Üçüncü beyitte "çeşm-i pür-efsûn" (büyü dolu göz), "bend itmek" (bağlamak), "siḥr" ve "câdû" kelimeleri büyücülük çevresinden alınmıştır. Kaya, divanda "câdû" olarak anılan büyücünün sevgilinin gözleri için kullanıldığını, gözün büyüyle bağlanmadık gönül bırakmadığını, hatta cihanı bu iki cadının sihrinin kapladığını belirtir.

Dördüncü beyit mübalağanın açık bir örneğidir. Kaya, âşığın ayrılık acısıyla inleyince yerin ve göğün titrediğini, gözyaşından âlemin suya gark olduğunu bu beyte dayanarak anlatır. Beyitte "fürḳat" ile "ḥasret", "iñlemek" ile "aġlamak", "zemîn" ile "âsumân" kelimeleri karşılıklı dizilmiştir; mısralar birbirinin yankısı gibi kurulmuştur.

Mahlas beyti, güzelliğin geçiciliğini hatırlatan bir uyarıdır. Kaya, sevgilinin yüz güzelliğinin parlaklığı ve tecellileri yansıtması bakımından aynaya benzetildiğini, ama aynanın zamanla tozlandığını, toz ve pas olarak da sevgilinin yüzünü örten ayva tüylerinin söz konusu edildiğini belirtir. Âşık, sevgilinin güzelliği henüz bozulmamışken ona merhamet etmesini ister; çünkü "irteden tîz", yani yarından da önce, bu güzellik tüylerle örtülecektir. Divan şiirinde ayva tüylerinin belirmesi, genç güzelin güzelliğinin sona ermeye başlaması olarak düşünülür; Mihrî bu inanışı sevgiliyi ikna etmek için kullanır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar