Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün

Bizden ḳaçurur ḥüsnini dilber ne ḳolaysuz
Bülbülden ıraġ oldı gül-i ter ne ḳolaysuz
Ḳahrın çeke ḥadden aşurı ‘âşıḳ-ı ṣâdıḳ
Luṭfın göre her câhil ü ebter ne ḳolaysuz
Biñ yerde dilüm delmiş iken ġamzesi tîri
Ceşmi de ura sîneme ḫançer ne ḳolaysuz
Yoḳ yire dehânı ḫaberin itdi deyü fâş
Düşürdi bizi dillere eller ne ḳolaysuz
Şîrin lebin aġyâra ṣunar Mihrî'ye ṣunmaz
Ṭûṭî baḳa ḳarġa yiye şekker ne ḳolaysuz

Günümüz Türkçesiyle

1. Güzel, güzelliğini bizden esirgiyor; ne yakışıksız. Taze gül bülbülden uzak düştü; ne uygunsuz.

2. Sadık âşık onun kahrını haddinden aşırı çeksin de her cahil ve soysuz (ebter: değersiz, sonu hayırsız kişi) onun lütfunu görsün; ne yakışıksız.

3. Bakışının oku gönlümü bin yerden delmişken bir de gözü göğsüme hançer vursun; ne insafsız.

4. Eller (yabancılar), "ağzının sırrını yok yere açığa vurdu" diyerek bizi dillere düşürdü; ne yakışıksız. ("Yok yere" hem "boş yere" hem "yok olan yere" demektir: sevgilinin ağzı o kadar küçüktür ki yok sayılır; beyit iki anlamı birlikte işletir.)

5. Tatlı dudağını ağyara (yabancılara, rakiplere) sunar da Mihrî'ye sunmaz; papağan bakıp dursun, karga şekeri yesin; ne uygunsuz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın elli dördüncü gazeli beş beyittir ve aruzun hezec bahrinden "Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Kafiye "-er" sesidir (dilber, ter, ebter, ḫançer, eller, şekker), redif ise "ne ḳolaysuz" ifadesidir. Gazel, yani ilk beytinin iki mısraı kafiyeli, öteki beyitlerin yalnız ikinci mısraı bu kafiyeye uyan kısa aşk şiiri, burada beş beyitlik en dar ölçüsünde kalır ve son beyitte şairin mahlası geçer. Neşirde M (63b) ve Ü (40a) nüshalarına dayanır; Havlioğlu'nun OTAP metninde 56. gazel olarak üç nüshadan verilir. Hemen ardından gelen 55. gazel aynı vezin ve aynı redifle yazılmıştır; Sıtkı Nazik, Mihrî divanının redif listesinde ikisini birlikte kaydeder. Kime yazıldığına dair bir bilgi yoktur.

Redifteki "ḳolaysuz" kelimesi bugün kullanılmaz. Şiirdeki yerine bakıldığında "uygunsuz, yakışıksız, olacak iş değil" anlamında bir şikâyet sözü olarak durur; aktarımda bu yüzden "ne yakışıksız", "ne uygunsuz" karşılıkları seçildi. Her beyit bir haksızlığı sayar ve redif bu haksızlığın altına bir hayret ve sitem ünlemi olarak düşer.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin bütün beyitleri aynı düzen üzerine kuruludur: güzel, hak edene vermediğini hak etmeyene verir. Matlada bu düzen gül ile bülbül arasında kurulur. Divan şiirinde sevgili güle, âşık bülbüle benzetilir; gülün bülbülden uzak düşmesi, sevgilinin güzelliğini âşıktan kaçırması demektir. İkinci beyitte aynı karşıtlık açıkça söylenir: sadık âşığa kahır, "câhil ü ebter" olana lütuf. Gülşen Kaya, divandaki sevgili tipini anlatırken bu tutumu "kahrını âşığa, lütfunu rakibe gösterir" diye özetler ve beşinci beyti bu hercâyi sevgilinin örneği olarak verir.

Üçüncü beyit göz, gamze ve silah ilişkisini işler. Kaya'ya göre divanda göz, âşığın canına kasteden bir katil gibi düşünülür; gamze, kaş ve kirpikler onun silahlarıdır. Bakışın oku gönlü bin yerden delmişken gözün bir de hançer vurması, aynı silah takımının birbirini tamamlayan iki parçasıdır (tenasüp). Dördüncü beyitteki "yoḳ yire" sözü tevriyelidir. Divan şiirinde sevgilinin ağzı çok küçük olduğu için "yok" sayılır; Kaya bu beyti, Mihrî'nin ağzın yokluğunu "yok yere" deyimiyle iki anlama gelecek şekilde kullandığı yer olarak gösterir. Âşık, sevgilinin ağzına dair bir sırrı yaydığı için suçlanmıştır; oysa ortada yayılacak bir ağız bile yoktur, suçlama da "yok yere" yapılmıştır.

Makta beytinde şîrîn (tatlı) dudak ile şeker birbirini çağırır. Kaya, tûtî (papağan) maddesinde bu beyti açıklar: âşık güzel konuşan ve şeker yiyen papağandır, sevgilinin dudağı şekerdir, rakip ise kargadır. Papağanın bakıp kargayı şeker yerken görmesi, Mihrî'nin kendini dışarıda kalan âşık olarak çizdiği küçük bir sahnedir. "Şîrîn" kelimesinin aynı zamanda Hüsrev ü Şîrîn hikâyesinin kahramanının adı olması, beyte ayrıca bir çağrışım katar.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 79, Gazel 54 (M 63b, Ü 40a). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 129, 154, 175, 193 (sevgilinin hercâyiliği, göz ve gamze, ağız, tûtî maddeleri). openaccess.firat.edu.tr
  • Sıtkı Nazik, "Benzer Redifli Şiirleri Bağlamında Mihrî Hatun ve Tâcî-zâde Cafer Çelebi'nin Karşılaştırılması", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı II, Amasya 2017, s. 137 (Mihrî divanındaki redifler tablosu: "ne kolaysuz", G.54, G.55).

Kitaplar

  • Didem Havlioğlu (hzl.), Ġazeliyyât-ı Mihrî-i Ḥaḳîre, OTAP elektronik edisyonu, gazel 56 (türkoloji-iran sayfasında yayımlanan metin, 2007).

Çevrimiçi kaynaklar