Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün

Benden çevürür yüzini cânân ne ḳolaysuz
Meyl itmedügi ḳulına sulṭân ne ḳolaysuz
‘Āşıḳları bir bûsesine cân vire her dem
Aġyâr ile ol ṣarıla ‘uryân ne ḳolaysuz
Derdâ vü dirîġâ kişinüñ sevgülü yâri
Yanından ıraġ olduġı bir ân ne ḳolaysuz
Sâ‘illerine virmeye hiç ḥüsni zekâtın
Yâdlara ḳıla luṭf ile iḥsân ne ḳolaysuz
Buyurmuş iken aṣmaġa ol yâr raḳîbi
Aṣılmadan it üzile urġan ne ḳolaysuz
Öldüriser âḫir ġam-ı hicrân seni Mihrî
Yâr itmez ise derdüñe dermân ne ḳolaysuz

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgili yüzünü benden çeviriyor; ne yakışıksız. Sultanın kendi kuluna gönül vermemesi ne uygunsuz.

2. Âşıklar onun bir öpücüğü için her an can versin de o, ağyar (yabancılar, rakipler) ile çıplak sarılsın; ne yakışıksız.

3. Ah ki ne yazık, insanın sevgili yârinden bir an bile uzak kalması ne zor, ne katlanılmaz. (Bu beyitte redif "uygunsuz" anlamından çok "zor, çaresiz" anlamına yaklaşır.)

4. Kendisinden dilenenlere güzelliğinin zekâtını hiç vermesin de yabancılara lütufla ihsanda bulunsun; ne yakışıksız. (Güzellik bir zenginlik, âşık da onun zekâtını bekleyen yoksul gibi düşünülür.)

5. O yâr rakibin asılmasını buyurmuşken, it asılmadan ip kopsun; ne talihsizlik. (Rakip köpeğe benzetilir; ipin kopması, onun cezadan kurtulmasıdır.)

6. Mihrî, ayrılık gamı sonunda seni öldürecek; yâr derdine derman etmezse ne çaresiz bir hâl.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın elli beşinci gazeli altı beyittir ve bir önceki gazel gibi hezec bahrinin "Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Kafiye "-ân" sesidir (cânân, sulṭân, ‘uryân, ân, iḥsân, urġan, dermân), redif yine "ne ḳolaysuz"dur. Aynı vezin ve redifle arka arkaya yazılmış bu iki gazel, Sıtkı Nazik'in Mihrî divanı için hazırladığı redif listesinde birlikte (G.54, G.55) yer alır; birincisi "-er", ikincisi "-ân" kafiyesiyle aynı sitemi sürdürür. Gazel neşirde M (64b) ve Ü (40a) nüshalarına dayanır; Havlioğlu'nun OTAP metninde yalnız bir nüshadan, 57. gazel olarak verilir ve orada son beyit yanlışlıkla 5 numarayla basılmıştır. Kime yazıldığı bilinmez.

Redifteki "ḳolaysuz" kelimesi bu gazelde iki ayrı tonda işler. Birinci, ikinci ve dördüncü beyitlerde sevgilinin davranışına yöneltilmiş "ne yakışıksız" sitemidir; üçüncü ve altıncı beyitlerde ise ayrılığın ve dermansızlığın "ne zor, ne çaresiz" bir hâl olduğunu söyler. Aktarımda bu fark korunmuştur.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla beyti sevgiliyi bir sultana, âşığı onun kuluna benzetir. Sultanın kuluna yüz çevirmesi, düzenin tersine işlemesidir; gazelin bütün beyitleri bu ters düzeni sayar. İkinci beyit divanın en sert sahnelerinden birini çizer: âşıklar bir öpücük için can verirken sevgili ağyar ile "‘uryân", yani çıplak sarılır. Gemici'nin ve Havlioğlu'nun metinlerinde mısra "Aġyârla ol ṣarıla" biçiminde okunur; anlam değişmez.

Dördüncü beyitteki "ḥüsn zekâtı" mazmunu Gülşen Kaya'nın tezinde iki ayrı yerde bu beyitle örneklenir. Kaya'ya göre güzellik, zekâtı istenen bir mal olarak düşünülür; sevgili güzellikle zengindir, âşık ise onun güzelliğinin dilencisidir. Sevgili zekâtını muhtaç olana değil, ihtiyacı olmayana verir. Beyitte "sâ’il" (dilenen) ile "zekât", "luṭf" ile "iḥsân" kelimeleri birbirini tamamlayan iki dizi oluşturur (tenasüp); dinî bir hükmün aşk diline taşınması, şikâyete hafif bir alay da katar.

Beşinci beyit, divanda rakibin köpeğe benzetilmesine dayanır. Sevgili rakibin asılmasını emretmiştir, ama it asılmadan ip kopar. Kaya, rakip maddesinde divanda rakibin köpek olarak anıldığını, sevgilinin onu saçına değil boynuna takılacak bir urgana layık görmesi gerektiğini anlatan beyitleri sıralar; bu beyit, aynı alaycı tutumun bir başka örneğidir. Sahne, gazelin ağır havası içinde kısa bir mizah anı gibi durur. Makta beytinde şair kendine seslenir ve ayrılık gamının öldürücü olduğunu, dermanın ancak yârden gelebileceğini söyler. Burada redif sitem tonunu bırakır, "ne çaresiz bir hâl" anlamında bir iç çekişe döner.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 79-80, Gazel 55 (M 64b, Ü 40a). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 42, 125, 246 (zekât, hüsn zekâtı ve rakip-köpek maddeleri). openaccess.firat.edu.tr
  • Sıtkı Nazik, "Benzer Redifli Şiirleri Bağlamında Mihrî Hatun ve Tâcî-zâde Cafer Çelebi'nin Karşılaştırılması", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı II, Amasya 2017, s. 137 (Mihrî divanındaki redifler tablosu: "ne kolaysuz", G.54, G.55).
  • Sabiha Gemici, Mihrî Hatun Divanı: Karşılaştırmalı Metin, Cümle Yapısı ve Cümle Türleri, doktora tezi, Uludağ Üniversitesi, Balıkesir 1990 (gazelin karşılaştırmalı metni, 57. gazel).

Kitaplar

  • Didem Havlioğlu (hzl.), Ġazeliyyât-ı Mihrî-i Ḥaḳîre, OTAP elektronik edisyonu, gazel 57 (türkoloji-iran sayfasında yayımlanan metin, 2007).

Çevrimiçi kaynaklar