Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün

Ḥasret cigerüm derd ile ḳan itmemek olmaz
Miḥnet belümi devr-i kemân itmemek olmaz
Göz yaşını ḳaddüñ görüp ey serv-i revânum
Yüz ṣuyıla sen serve revân itmemek olmaz
Fettân gözüñüñ ḳaṣdı dil ü cân imiş ey dost
Tîr-i müjeñe sîne nişân itmemek olmaz
Per yaḳmada pervâne-ṣıfat şem‘-i ruḫuñda
‘Aşḳuñ beni üstâd-ı cihân itmemek olmaz
Gülşende görürsin güli her ḫâr ile Mihrî
Tâ ṣubḥa degin âh u fiġân itmemek olmaz

Günümüz Türkçesiyle

1. Hasret, ciğerimi dertle kan etmeden olmaz; çile, belimi yay gibi bükmeden olmaz. ("Etmemek olmaz": elbette eder, kaçınılmazdır.)

2. Ey salınan selvim, gözyaşım boyunu görünce yüzümden akan suyla senin selvi boyuna doğru akmadan edemez. (Selvi su kenarında biter; "revân" hem "akan" hem "yürüyen" demektir. "Yüz suyu" da hem yüzden akan gözyaşı hem "yüzü suyu hürmetine" deyimidir; beyit bu iki anlamla okunabilir.)

3. Ey dost, fitneci gözünün kastı gönle ve canaymış; göğsü kirpiğinin okuna hedef etmemek olmaz.

4. Yanağının mumunda pervane gibi kanat yakmakta aşkın beni dünyanın ustası etmeden olmaz.

5. Mihrî, gül bahçesinde gülü her dikenle birlikte görürsün; sabaha dek ah ve figan etmemek olmaz. (Gül sevgili, diken rakiptir; âşık bülbül gibi sabaha dek inler.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın elli sekizinci gazeli beş beyittir ve "Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Kafiye "-ân" sesidir (ḳan, kemân, revân, nişân, cihân, fiġân), redif "itmemek olmaz"dır. Redif, olumsuzu olumsuzla bağlayarak kesinlik bildirir: "etmemek olmaz", "mutlaka eder, başka türlüsü düşünülemez" demektir. Her beyit böylece aşkın kaçınılmaz bir sonucunu sayar. Gazel dört nüshada da vardır (F 46a, M 64b, S 48a, Ü 40b); Havlioğlu'nun OTAP metninde 60. gazeldir. Kime yazıldığı bilinmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla beyti hasret ile mihneti (çileyi) kişileştirir: biri ciğeri kan eder, öteki beli büker. "Devr-i kemân", yayın kavsi demektir; beli bükülen âşık yaya, divan şiirinin bir başka yerinde de sevgilinin kaşına benzetilir. İkinci beyit gazelin en yoğun imgesini taşır. Gülşen Kaya, servi maddesinde bu beyti sevgilinin doğrudan servi olarak anıldığı örnekler arasında verir; gözyaşı maddesinde de aynı beyti açıklayarak divanda gözyaşının servi ve su ilişkisiyle anıldığını, sevgilinin servi boyunun hayaliyle gözyaşının "revân" olup servinin ayaklarına döküldüğünü söyler. Kaya, "yüz suyu" ifadesinin deyim olarak kullanılırken gözyaşını da anlattığını belirtir. "Serv-i revân" (salınan selvi) ile "revân itmek" (akıtmak) arasındaki ses ve anlam oyunu beyti tevriye ve cinas üzerine kurar.

Üçüncü beyitte göz fitneci (fettân), kirpikler oktur; göğüs bu oklara hedef olur. Göz, kirpik, ok, hedef kelimeleri birbirini çağırır (tenasüp). Dördüncü beyit mum ile pervane mazmununu işler. Kaya, bu beyti 56. gazelin üçüncü beytiyle birlikte verir ve âşığın sevgilinin mum yanağına pervane gibi kanat yakmada öyle ustalaştığını, bu yolda "üstâd-ı cihân" olduğunu söyler; tezin âşık tipleri bölümünde de âşığın kanat yakmada dünyanın ustası sayıldığını yineler. Âşığın acıyı bir ustalık konusu sayması, şikâyeti bir övünmeye çevirir.

Makta beyti gül bahçesi tablosuyla kapanır. Gülün her dikenle görülmesi, sevgilinin her rakiple bir arada bulunmasıdır; âşık bunun karşısında bülbül gibi sabaha dek inler. Böylece beytin ilk mısraında açıkça söylenmeyen bülbül, ikinci mısradaki "âh u fiġân" ile kendini gösterir.

Sıtkı Nazik, Mihrî'nin divanı ile Tâcî-zâde Cafer Çelebi'nin divanındaki benzer redifleri karşılaştırırken bu gazelin "itmemek olmaz" redifini Cafer Çelebi'nin "olmaz" redifli 72. gazeliyle aynı satırda gösterir; iki şiir arasında bir nazire ilişkisinden söz etmez.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 81, Gazel 58 (F 46a, M 64b, S 48a, Ü 40b). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 134, 194, 201, 223 (servi, pervane, âşık tipleri ve gözyaşı maddeleri). openaccess.firat.edu.tr
  • Sıtkı Nazik, "Benzer Redifli Şiirleri Bağlamında Mihrî Hatun ve Tâcî-zâde Cafer Çelebi'nin Karşılaştırılması", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı II, Amasya 2017, s. 137, 140 (redif tabloları: "itmemek olmaz", G.58).

Kitaplar

  • Didem Havlioğlu (hzl.), Ġazeliyyât-ı Mihrî-i Ḥaḳîre, OTAP elektronik edisyonu, gazel 60 (türkoloji-iran sayfasında yayımlanan metin, 2007).

Çevrimiçi kaynaklar