Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün

Sensüz ṣanemâ cismüme bu cânı gerekmez
Cânum sen imişsin baña cân ânı gerekmez
Gülzâr-ı ḫadüñsüz baña ey cân-ı cihânum
Firdevs-i cinânı gül-i ḫandânı gerekmez
Dişüñ var iken lü‘lü ü mercânı niderler
La‘lün var iken çeşme-i ḥayvânı gerekmez
Derdüñ yeter ey dost benüm derdüme emsem
Dil-ḫasteñe cânâ daḫi dermânı gerekmez
Ḫaddüñ ile ḳaddüñ ü ruḫuñ var iken ey dost
Serv ü semen ü lâle vü reyḥânı gerekmez
Cânânuñı terk it didi cânuñ gerek ise
Mihrî didi cânânı gerek cânı gerekmez
Öldürmek ise ey dost raḳîbi yeter ancaḳ
Ol kelb-i la‘înüñ bir avuç ḳanı gerekmez

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey put gibi güzel, sensiz bedenime bu can gerekmez; meğer benim canım senmişsin, bana o (öteki) can gerekmez.

2. Ey dünyamın canı, yanağının gül bahçesi olmadıktan sonra bana cennet bahçelerinin Firdevs'i de, gülen gül de gerekmez.

3. Dişin varken inciyi, mercanı ne yapsınlar; dudağın varken ab-ı hayat çeşmesi gerekmez. (Dudak "la‘l", yani kırmızı yakuttur ve can bağışladığı için ölümsüzlük suyuna denk tutulur.)

4. Ey dost, benim derdime ilaç olarak senin derdin yeter; ey can, hasta gönlüne başka bir derman gerekmez.

5. Ey dost, yanağın, boyun ve yüzün varken servi, yasemin, lale ve reyhan gerekmez.

6. "Canını istiyorsan sevgilini bırak" dedi; Mihrî "Sevgili gerek, can gerekmez" dedi.

7. Ey dost, öldürmekse niyetin, rakibi öldürmek yeter; o lanetli köpeğin bir avuç kanı (dökmeye) değmez. (Beyit iki türlü okunabilir: rakibin kanı o kadar değersizdir ki dökülmesi için bir sakınca yoktur ya da sevgilinin kılıcını onunla kirletmeye gerek yoktur.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın elli dokuzuncu gazeli yedi beyittir ve "Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fa‘ûlün" kalıbıyla yazılmıştır. Kafiye "-ânı" sesidir (cânı, cinânı, ḫandânı, ḥayvânı, dermânı, reyḥânı, ḳanı), redif "gerekmez"dir. Matlada kafiye "cânı" ile "cân ânı" arasında kurulur; ikinci mısradaki "cân ânı" (o can) ses olarak ilk mısraın "cânı"sını tekrarlar. Aynı "gerekmez" redifi hemen ardından gelen 60. gazelde de kullanılır; Sıtkı Nazik, Mihrî divanının redif listesinde iki gazeli birlikte kaydeder (G.59, G.60). Gazel dört nüshada da bulunur (F 46a, M 65a, S 48b, Ü 40b); Havlioğlu'nun OTAP metninde 61. gazeldir. Kime yazıldığı bilinmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin her beyti aynı düşünceyi bir başka açıdan söyler: sevgili varken onun yerini tutabilecek hiçbir şey gerekmez. Matla bu düşünceyi en uç noktaya taşır; can bile gerekmez, çünkü âşığın asıl canı sevgilidir. Gülşen Kaya, sevgilinin "cân" olarak anıldığı örneklerin başında bu beyti verir ve canın insanın varlığının tek sebebi olduğu için sevgilinin değerini anlatmada bu kelimenin kullanıldığını söyler.

İkinci, üçüncü ve beşinci beyitler, güzellik unsurlarını doğadaki karşılıklarıyla tartar ve onlardan üstün tutar. Yanak gül bahçesidir, cennet bahçesine de gerek bırakmaz; diş inciden, dudak ab-ı hayattan değerlidir. Üçüncü beyitte inci ile mercan, la‘l (yakut) ile çeşme-i ḥayvân (hayat suyu çeşmesi) birbirini tamamlayan iki dizi oluşturur. Ü nüshasında bu beytin ilk mısraı ikinci mısraın tekrarı gibi okunur. Beşinci beyitte yanak, boy ve yüz sayılır; karşılarına servi, yasemin, lale ve reyhan konur. Kaya, sevgilinin güzellik unsurlarını sıraladığı bölümde bu beyti örnek gösterir ve sevgilinin yanağının yasemin, boyunun servi, yüzünün lale ve reyhan kokulu olduğunu söyler. İlk mısrada sayılan unsurların ikinci mısradaki benzetilenlerle karşılıklı eşleşmesi leff ü neşr sanatını hatırlatır.

Dördüncü beyitte dert ile derman yer değiştirir: sevgilinin verdiği dert, âşığın derdinin ilacıdır. Divan şiirinde sık işlenen bu düşünce, 60. gazelin ikinci beytinde de ("Cevrüñ de vefâdur baña derdüñ de devâdur") tekrar karşımıza çıkar. Altıncı beyit küçük bir konuşma sahnesidir. Biri "canını istiyorsan sevgiliyi bırak" der, Mihrî "sevgili gerek, can gerekmez" diye karşılık verir. "Cân" ile "cânân" arasındaki kök ve ses yakınlığı (iştikak) beytin bütün ağırlığını taşır ve matladaki düşünceyi bir cevap biçiminde yeniden söyler. Son beyit, gazelin genel havasından ayrılarak rakibe döner; rakip burada da "kelb-i la‘în", lanetli köpektir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 81-82, Gazel 59 (F 46a, M 65a, S 48b, Ü 40b). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010, s. 128, 133 (sevgilinin güzellik unsurları; cân, tabîb maddeleri). openaccess.firat.edu.tr
  • Sıtkı Nazik, "Benzer Redifli Şiirleri Bağlamında Mihrî Hatun ve Tâcî-zâde Cafer Çelebi'nin Karşılaştırılması", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı II, Amasya 2017, s. 137 (Mihrî divanındaki redifler tablosu: "gerekmez", G.59, G.60).

Kitaplar

  • Didem Havlioğlu (hzl.), Ġazeliyyât-ı Mihrî-i Ḥaḳîre, OTAP elektronik edisyonu, gazel 61 (türkoloji-iran sayfasında yayımlanan metin, 2007).

Çevrimiçi kaynaklar