Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Fâ‘ilâtü Mefâ‘îlü Fâ‘ilün

Düşmen ḳamu kişiye raḳîb oldı ‘âḳıbet
Gör ṭâli‘üm ki baña ḥabîb oldı ‘âḳıbet
Dil derdine devâlar umarken viren baña
Şerbet yerine zehri ṭabîb oldı ‘âḳıbet
Luṭf u vefâsı müdde‘iye oldı dâ’imâ
Cevr ü cefâsı baña naṣîb oldı ‘âḳıbet
Ṣaldı beni ḳapulara bî-i‘tibâr idüp
Yanında müdde‘î yeri dip oldı ‘âḳıbet
Çoḳdur cihânda derd-i nigâr ile mübteẕel
Mihrî senüñ işüñ de ġarîb oldı ‘âḳıbet

Günümüz Türkçesiyle

1. Herkesin düşmanı sonunda rakibi çıktı; benim talihime bak ki benim düşmanım sonunda sevgilinin kendisi oldu. (Beyit iki türlü okunabilir: "Herkese düşman olan rakip, sonunda bana sevgili oldu" ya da "herkesin düşmanı rakibidir, benimki ise sevgilim çıktı". İkinci okuyuş, beytin talihsizlik vurgusuna daha uygun düşer.)

2. Gönlümün derdine ilaç umarken, bana şerbet yerine zehir veren sonunda hekimin kendisi oldu.

3. Sevgilinin lütfu ve vefası her zaman rakibe gitti; eziyeti ve cefası ise sonunda bana nasip oldu. ("Müddeî", sevgiliye yakınlık iddiasında bulunan rakiptir.)

4. Beni itibarsız kılıp kapı kapı dolaştırdı. Onun yanında rakibin yeri ise sonunda dibi, en yakın köşesi oldu. ("Dip" burada sevgilinin hemen yanı, meclisin iç köşesi anlamında görünür; kelimenin anlamı tam kesin değildir.)

5. Dünyada sevgili derdiyle perişan düşüp değersizleşen çoktur. Ey Mihrî, senin işin de sonunda garip oldu. ("Garip" hem tuhaf hem kimsesiz, zavallı anlamına gelir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın dokuzuncu gazeli Harfü't-Tâ bölümündedir ve beş beyittir. Muzâri bahrinin "Mef‘ûlü Fâ‘ilâtü Mefâ‘îlü Fâ‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır; vezin bakımından bir önceki gazelle aynıdır. Redif "oldı ‘âḳıbet" (sonunda … oldu) sözüdür. Kafiye "-îb" sesidir: raḳîb, ḥabîb, ṭabîb, naṣîb, ġarîb; dördüncü beytin sonundaki "dip" kelimesi bu diziye ses bakımından tam uymaz. Kafiye kelimelerinin çoğu, Harfü'l-Bâ bölümündeki yedinci gazelin kafiyeleriyle aynıdır; iki gazel aynı kelime kadrosunu farklı redif ve vezinle işler. Şiir dört nüshanın dördünde de bulunur. Kime yazıldığı bilinmemektedir.

Redifteki "‘âḳıbet" (sonunda) kelimesi gazelin anlamını belirler. Her beyit bir beklentinin tersine dönmesini anlatır: dost düşman, hekim zehir veren, lütuf rakibe giden bir şey olur. Redif, bu tersine dönüşlerin hepsini bir son, bir sonuç olarak sunar ve şiire bir hesaplaşma havası verir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ana teması âşığın talihsizliğidir. İlk beyitte "düşmen", "raḳîb" ve "ḥabîb" kelimeleri bir arada kullanılır. Herkesin düşmanı rakibiyken, âşığın düşmanı sevgilinin kendisi olmuştur; "Gör ṭâli‘üm" (talihime bak) sözü bu durumu acı bir alayla karşılar. Düşman ile dost (ḥabîb) arasındaki karşıtlık tezat sanatına örnektir.

İkinci beyitte aynı tersine dönüş hekimlik imgeleriyle anlatılır. Kaya, divanda "tabîb" kelimesinin anıldığı hemen bütün beyitlerde sevgili için kullanıldığını, hastanın ise gönül, dolayısıyla âşık olduğunu, âşığın tek devasının sevgili olmasına karşın derdi verenin de sevgili olduğunu belirtir ve bu beyti örnek gösterir. Şerbet hem tatlı içecek hem ilaç şurubu demektir; zehirle karşıtlığı, hekimin ilaç yerine ölüm vermesini çarpıcı bir biçimde anlatır.

Üçüncü beyitte lütuf ve vefa ile cevr ve cefa karşı karşıya konur. Kaya bu beyti, âşığı asıl yaralayanın sevgilinin kendisine eziyet ederken rakibe lütfetmesi, ona yüz vermesi olduğunu anlattığı yerde örnek verir. Dördüncü beyitte âşık itibarsız bir hâlde kapılara düşmüş, rakip ise sevgilinin dibine yerleşmiştir. Kapı ile dip, dışarısı ile içerisi arasında kurulan bu karşıtlık, âşık ile rakibin sevgiliye olan uzaklığını mekân üzerinden gösterir.

Son beyitte şair kendi durumunu dünyadaki öteki âşıklarınkiyle karşılaştırır. Sevgili derdiyle değersizleşen çoktur, ama Mihrî'nin işi "garip" olmuştur. Kelime, kafiye dizisini tamamlarken iki anlamıyla birden okunabilir: Mihrî'nin durumu hem tuhaftır, çünkü düşmanı sevgilisi, zehir vereni hekimidir; hem de kimsesizdir. Bu iki anlamın bir arada kullanılması, tevriyeye yakın bir söyleyiş oluşturur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar