Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilün

Gördi çeşmüm yine bir şâh-ı cihânı ne güzel
Sevdi cânum yine bir ḫûb-ı zamânı ne güzel
Gerçi gülşende iñen çoḳ biter serv-i sehî
Râstî bu ṣanemüñ ḳadd-i revânı ne güzel
Bitmedi bâġ-ı cihânda daḫi hiç bitmeyiser
Ruḫları güllerile ġonca dehânı ne güzel
Kirpügi oḳların atmaġa göñül pûtesine
Bu gözi âhunuñ ebrû-yı kemânı ne güzel
Her ki gördiyse cemâlin didi taḥsînler idüp
Mihrî'nüñ ḥaḳḳı budur rûḥ-ı revânı ne güzel

Günümüz Türkçesiyle

1. Gözüm yine bir dünya şahı gördü, ne güzel; canım yine zamanın bir güzelini sevdi, ne güzel.

2. Gerçi gül bahçesinde pek çok dimdik servi biter; ama doğrusu, bu güzelin salınarak yürüyen boyu ne güzel. (Sanem, put demektir; divan şiirinde tapılacak kadar güzel sevgiliye denir.)

3. Dünya bağında onun gibisi bitmedi, bundan sonra da hiç bitmeyecek; gül gibi yanaklarıyla gonca ağzı ne güzel.

4. Kirpiklerinin oklarını gönül hedefine atmak için bu ceylan gözlü güzelin yay kaşı ne güzel. (Kaş yaya, kirpikler oka benzetilir; hedef âşığın gönlüdür.)

5. Güzelliğini her kim gördüyse övgüler yağdırarak şöyle dedi: Mihrî'nin can sevgilisi doğrusu budur, ne güzel. (Mısra iki türlü okunabilir: "Mihrî'nin canı gerçekten budur" ya da "Mihrî'nin hakkı, ona yaraşan sevgili budur".)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın doksan sekizinci gazeli harfü'l-lâm bölümündedir ve beş beyittir. Aruzun remel bahrinden "Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "ne güzel" ünlemidir; kafiye "-ânı" sesiyle kurulur (cihânı, zamânı, revânı, dehânı, kemânı). Gazel yalnız Ü nüshasında bulunur (51a); öteki üç nüshada yoktur. Neşirdeki tek dipnot üçüncü beyitteki "bâġ-ı" kelimesinin nüshada "bâġı" diye yazıldığını kaydeder. Kime yazıldığına dair bir bilgi yoktur.

Anlam ve Söz Sanatları

Bu kısa gazel, yeni tanınan bir güzele duyulan hayranlığın şiiridir. Gazellerin çoğunda âşığın derdi, ayrılık ve sitem öne çıkarken burada şikâyet yoktur; her beyit, sevgilinin bir güzelliğini sayar ve "ne güzel" ünlemiyle hayranlığını dile getirir. Matla beytindeki "yine" kelimesi iki kez tekrarlanır: göz yine bir güzel görmüş, can yine birini sevmiştir. Bu söyleyiş, şairin daha önce de gönül verdiğini ve yeni bir aşkı sevinçle karşıladığını hissettirir.

İkinci beyitten dördüncü beyte kadar sevgilinin güzellikleri divan şiirinin bilinen benzetmeleriyle sıralanır: boy serviye, yanaklar güle, ağız goncaya, kaş yaya, kirpikler oka, göz ceylan gözüne benzetilir. Gülşen Kaya, Mihrî divanında servinin sevgilinin boyu için en çok kullanılan ağaç olduğunu belirtirken ikinci beyti, kaşın yay, kirpiklerin ok olarak anıldığı yerleri incelerken dördüncü beyti örnek verir. İkinci beyitteki "râstî" kelimesi "doğrusu" demektir; ancak "râst" aynı zamanda düz, dik anlamına gelir ve servinin dik boyunu da çağrıştırır. Kelimenin bu iki anlamı arasında gidip gelmesi, tevriye sanatının hafif bir örneği sayılabilir. "Serv-i sehî" (dimdik servi), "ḳadd-i revân" (salınan boy) ve "gülşen" kelimelerinin bir arada kullanılması ise tenasüptür.

Üçüncü beyitte bir mübalağa vardır: dünya bağında böyle bir güzel ne bitmiştir ne de bundan sonra bitecektir. "Bitmedi" ve "bitmeyiser" (bitmeyecek) sözlerinin art arda gelmesi, geçmişi ve geleceği birlikte kapsayarak bu iddiayı güçlendirir. Dördüncü beyitte sevgili bir avcıdır; ceylan gözlüdür ama ok atan da odur. Av ile avcının aynı kişide birleşmesi beyte ince bir çelişki katar.

Makta beytinde kafiye kelimesi "revân" bir kez daha gelir, ama başka bir anlamla. İkinci beyitte "ḳadd-i revân", salınarak yürüyen boy demektir; son beyitte "rûḥ-ı revân" ise can, ruh anlamındadır. Aynı kelimenin farklı anlamlarla kafiyede tekrarlanması, cinas sanatına yakın bir kullanımdır. Bu beyitte söz, sevgiliyi görenlerin ağzından verilir: onu gören herkes övgüler düzer ve Mihrî'nin can sevgilisinin bu olduğunu söyler. Şair kendi seçimini başkalarının hayranlığıyla onaylatır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Mehmet Arslan (hzl.), Mihrî Hâtun Dîvânı, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları (Kültür Eserleri Dizisi 576), 2018, s. 103, Gazel 98 (yalnız Ü 51a). ekitap.ktb.gov.tr

Akademik çalışmalar

  • Gülşen Kaya, Mihrî Hâtun Divânı'nın Tahlili, yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ 2010 (kaş-kemân ve serv maddeleri). openaccess.firat.edu.tr
  • Sıtkı Nazik, "Benzer Redifli Şiirleri Bağlamında Mihrî Hatun ve Tâcî-zâde Cafer Çelebi'nin Karşılaştırılması", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı II, Amasya 2017, s. 133-148 (Mihrî divanındaki redifler tablosu: "ne güzel", G.98).
  • Sabiha Gemici, Mihrî Hatun Divanı: Karşılaştırmalı Metin, Cümle Yapısı ve Cümle Türleri, doktora tezi, Uludağ Üniversitesi, Balıkesir 1990 (Gemici'de 101. gazel).

Kitaplar

  • Didem Havlioğlu (hzl.), Ġazeliyyât-ı Mihrî-i Ḥaḳîre, OTAP elektronik edisyonu, gazel 101 (türkoloji-iran sayfasında yayımlanan metin, 2007).

Çevrimiçi kaynaklar